Bookbox

Ако постои историска награда за најдолговечна легенда, тогаш онаа за изворот на младоста сигурно би била меѓу фаворитите. Со векови луѓето сонуваат за магично место што ќе ги подмлади, а името на Хуан Понсе де Леон речиси неизбежно се појавува секогаш кога ќе се спомне оваа приказна. Но зад митот за вечната младост се крие многу покомплексна и поинтересна личност - војник, истражувач, колонизатор и човек чиј живот бил исполнет со потрага по нови земји, богатство и слава. 

Со заминувањето на францускиот интелектуалец, светот загуби еден од последните големи мислители на 20 и 21 век, кој речиси цел век посвети на борбата против поедноставувањето на светот. Неговото дело беше обид да се покаже дека реалноста никогаш не може да се разбере преку едноставни поделби, цврсти категории или една дисциплина сама по себе.

Зошто има 60 минути во еден час?

Денес ретко размислуваме зошто денот има 24 часа, часот 60 минути, а минутата 60 секунди. Овој систем ни изгледа толку природен што речиси никогаш не го доведуваме во прашање. Но зад него не стои некој универзален закон, туку низа историски одлуки, цивилизации и практични потреби стари илјадници години. Дури и обидите да се создаде „пологичен“ систем не успеале да го заменат наследството што ни го оставиле древните народи.

Можеме ли ние да имаме еден Атенборо?

Пред некое време до нас стигна писмо од читател во кое споделува линк до документарна серија во продукција на МРТ. „Често гледам слични документарни филмови за некои далечни предели од различни делови од светот. Но, на мојата десетгодишна ќерка овие ѝ се омилени бидејќи се зборува на македонски јазик и се однесува на природата во Македонија. Сакам да ја однесам за да ги посетиме.“ Изгледавме неколку епизоди и ни се бендисаа, со пар фусноти.

Букбокс гледанка: „Поет“ (2025)

Филмовите за неуспешни уметници често лесно паѓаат во замката на романтизирање на страдањето или претворање на кризата во клише. Но „Поет“ избира поинаков пат. Наместо приказна за генијалност и триумф, тој нуди горчливо-смешен портрет на човек кој одамна останал заглавен меѓу сопствените амбиции и реалноста. Но дали е тој „лудиот“ или оние околу него кои ја девалвираат вредноста на уметноста, спојувајќи ја со „исплатливост“ и его?

Зошто Ти-рекс имал толку мали рачиња?

Тираносаурус рекс, еден од најпознатите диносауруси во историјата, со децении ги фасцинира научниците и љубителите на праисторијата. Иако бил огромен и опасен предатор со моќни вилици и остри заби, една работа отсекогаш предизвикувала збунетост: неговите многу кратки раце. 

Молиер од машина: ВИ напиша „ново“ дело од 17 век

Францускиот драматург Молиер, кој за Французите е нивниот Шекспир, „се врати“ на сцената повеќе од 350 години по неговата смрт – со помош на вештачка интелигенција. Истражувачи од универзитетот Сорбона во Париз употребиле ВИ за да создадат експериментална театарска претстава напишана во стилот на Молиер.

Зошто спиеме помалку од другите примати?

Во современиот свет, недостигот од сон речиси се третира како знак на амбиција. Луѓето се фалат дека спијат по четири или пет часа, а културата на продуктивност одамна го претвори сонот во нешто што „се жртвува“ за успех. Но токму тука се крие еден чуден парадокс: ако сонот е толку важен за мозокот, телото и психата, зошто луѓето како вид спијат помалку од речиси сите блиски примати?

Барут, ореви, малини: како мириса вселената?

Кога размислуваме за „она горе“, најчесто замислуваме галаксии, ѕвезди, планети и бескрајна темнина - главно визуелни, можеби по некоја звучна асоцијација. Но ретко кој се прашува – како мириса вселената? 

Филозофи, книжевници, етнолози - нека не ве плаши ВИ

Во време кога вештачката интелигенција сè почесто се претставува како закана за работните места и за иднината на човечката работа, дел од водечките луѓе во технолошката индустрија почнуваат да испраќаат поинаква порака. Наместо свет во кој машините целосно ќе ги заменат луѓето, тие гледаат иднина во која човечките способности – емпатијата, комуникацијата, критичкото размислување и креативноста – ќе станат поважни од кога било. Според нив, токму хуманистичките вештини би можеле да бидат најголемата предност во ерата на ВИ.

Букбокс гледанка: „Со среќа, уживај, не умирај“ (2026)

Забавна комбинација на акција-комедија, апокалиптична сатира и референци на популарна култура, што се занимава со една од најголемите современи опсесии: стравот од вештачката интелигенција.

Од Шекспир до Хари Потер: очилата како културен симбол

Очилата одамна не се само помагало за подобар вид. Тие се дел од идентитетот, стереотипен симбол на интелигенција, ранливост, старост или авторитет, а понекогаш и предмет на предрасуди. Нова книга истражува како едно мало оптичко помагало успеало длабоко да влијае врз културата, книжевноста и начинот на кој се гледаме себеси и другите.

Не сме само ние снаодливи: француски професор си измислил награда и се самонаградил

Во Франција избувна необичен академски скандал откако професор по филологија е ставен под истрага поради сомнеж дека сам си измислил престижна награда – а потоа и самиот си ја доделил.

Најконтроверзните моменти од овогодинешното Венецијанско биенале

Во вторникот, 5 мај, во Венеција започна 61-то Венецијанско биенале, во сенка на политички тензии и протести. Засега по популарност водат две дела - едно големо ѕвоно и едно гнездо од галеб.

Благцето со име на коњ

Малкумина знаат дека едно од најпознатите чоколатца во светот - Сникерс - всушност го добило името по коњ. Зад ова не стои маркетиншка измислица или некој митолошки симбол, туку вистинска приказна за семејство, страст кон коњите и американската историја на слаткарството.

„Тука лежи телото на Џонатан Свифт“ - најголемиот епитаф во историјата или порака до непријателот?

Во својот тестамент од 3 мај 1740, пет години пред да почине на возраст од 78 години, Свифт на латински си го напишал епитафот. Тој гласел: „Тука почива телото на Џонатан Свифт, каде дивјачката огорченост нема веќе да му го ранува срцето. Ајде патниче, имитирај го, ако можеш, овој силен бранител на слободата“. Денес текстот стои на натпис на мермерна плоча во катедралата Св. Патрик во Даблин. 

Во речиси сите филмови со Мет Дејмон тој се обидува да се врати дома

Фановите забележале една интересна и помалку комична шема во филмската кариера на Мет Дејмон - без разлика дали станува збор за војна, вселена или митологија, неговите ликови речиси секогаш се обидуваат да се вратат дома. Ќе се врати ли конечно со „Одисеја“?

Што ни кажува овогодинешниот список на Пулицерови награди?

Откако Кендрик Ламар ја доби Пулицеровата (во 2018 - damn!, кога пројдоа?), на оваа тема се нема случено нeшто премногу возбудливо. Сепак, како и секоја голема награда и оваа нешто кажува, за атмосфера, трендови, влијанија. Да видиме што.

На Денот на македонскиот јазик: од каде е зборот „гилиптер“?

Не сме го слушнале одамна, а претпоставуваме дека новите генерации и немат поим што е. Но „гилиптер“ (понекогаш и со ѓ) беше долго време опис на човек, најчесто млад, кој не е за машала - неодговорен, мрзлив, никаков. И сè некако мислевме дека има врска со турскиот. Ама приказната да ти била друга.

Зошто музиката во научната фантастика звучи токму така? 

Прашањето за „звукот на иднината“ има долга историја, но и јасни креативни ограничувања. Вистински „вонземска“ музика е речиси невозможно да се создаде. Ако се обидеш да ја направиш конкретна и слушлива, ја „антропоморфизираш“, односно пак ја врзуваш за човекот и неговата планета. Но ако ја оставиш нејасна, како што правеле старите автори на научна фантастика, ѝ дозволуваш на публиката самата да ја замисли – и токму таму лежи нејзината вистинска моќ.

Oд магионичарски трикови до сообраќајни знаци: флуоресцентната приказна на браќата Свицер

Во историјата на боите постојат малку приказни толку необични како онаа за флуоресцентните нијанси познати како Деј гло (Day-Glo) – денес симбол на безбедност, сигнализација и визуелна привлечност, а некогаш поврзани со темни, речиси морбидни сценски ефекти.

Социјалните мрежи станаа парасоцијални

Во последните дваесет години, она што го нарекувавме „социјални медиуми“ драстично се промени – толку многу што, според најново истражување, денес веќе не станува збор за вистинска социјалност, туку за нешто што се нарекува „парасоцијални медиуми“.

Букбокс гледанка: „Торта за претседателот“ (Ирак, 2026)

Има нешто во блискоисточните филмови (Ирак, Иран), барем во оние кои стигнуваат до нас, кое прави однапред да знаете дека ќе ве потресе. Но не на некој сеизмичен начин, туку тивко, со сцени во кои е доволно да има само две деца со големи очи и еден петел.

Од гордост до фашизам: како светските фудбалски првенства граделе национален идентитет

Од 11 јуни до 19 јули во шеснаесет градови во САД, Мексико и Канада ќе се одржи 23-тото светско фудбалско првенство, прво кое има три домаќини, и прво кое ќе вклучи максимални 48 тимови. Но фудбалот не е само поле за спортски натпревар меѓу народите, туку и за испраќање силни политички пораки.

Џезот и класиката се упростуваат

Новите истражувања покажуваат дека музичките жанрови кои традиционално се сметаат за сложени, како класичната музика и џезот, со текот на времето стануваат поедноставни во својата структура. Иако постарите генерации често тврдат дека музиката „порано била подобра“, научниците сега се обидуваат тоа да го проверат преку конкретни анализи, а не само преку носталгија.

Уникатното цвеќе кое расте само на Акропол

Латинското име му е микромерија акрополитана, и е толку мало што може и да не се забележи среде античките урнатини. Но има интересна историја. 

Бизарната идеја за средовековно оружје - мачки-самоубијци

Прво мислевме дека станува збор за истоимената друштвена игра, Експлодинг китенс. Ама ова било друго. Во историјата на воените прирачници може да се најдат навистина необични и морничави идеи, но малку од нив се толку чудни како замислата за едно вакво оружје. 

Тишината во книжевноста - кога неизговореното зборува најсилно

На прв поглед, тишината изгледа како спротивност на литературата. Книжевноста живее преку зборови – преку внимателно избрани реченици што пренесуваат чувства, мисли и идеи. Затоа лесно е да се помисли дека тишината е празнина, нешто што ја прекинува комуникацијата. Но, токму спротивното е вистина: низ историјата на литературата, тишината често зборувала подеднакво силно како и зборовите.

Чекорот не лаже: начинот на кој одиме открива како сме

Не мора некој да е немтур за да сфатиме дека не е расположен. Понекогаш доволно е само да го видиме како оди. Начинот на кој ги движиме рацете и нозете додека чекориме може многу да каже за нашата емоционална состојба – дали сме лути, тажни, исплашени или расположени. Ново истражување покажува дека токму одењето е еден од најискрените „јазици“ на телото.