Bookbox

Ако постои историска награда за најдолговечна легенда, тогаш онаа за изворот на младоста сигурно би била меѓу фаворитите. Со векови луѓето сонуваат за магично место што ќе ги подмлади, а името на Хуан Понсе де Леон речиси неизбежно се појавува секогаш кога ќе се спомне оваа приказна. Но зад митот за вечната младост се крие многу покомплексна и поинтересна личност - војник, истражувач, колонизатор и човек чиј живот бил исполнет со потрага по нови земји, богатство и слава. 

Со заминувањето на францускиот интелектуалец, светот загуби еден од последните големи мислители на 20 и 21 век, кој речиси цел век посвети на борбата против поедноставувањето на светот. Неговото дело беше обид да се покаже дека реалноста никогаш не може да се разбере преку едноставни поделби, цврсти категории или една дисциплина сама по себе.

Зошто има 60 минути во еден час?

Денес ретко размислуваме зошто денот има 24 часа, часот 60 минути, а минутата 60 секунди. Овој систем ни изгледа толку природен што речиси никогаш не го доведуваме во прашање. Но зад него не стои некој универзален закон, туку низа историски одлуки, цивилизации и практични потреби стари илјадници години. Дури и обидите да се создаде „пологичен“ систем не успеале да го заменат наследството што ни го оставиле древните народи.

Можеме ли ние да имаме еден Атенборо?

Пред некое време до нас стигна писмо од читател во кое споделува линк до документарна серија во продукција на МРТ. „Често гледам слични документарни филмови за некои далечни предели од различни делови од светот. Но, на мојата десетгодишна ќерка овие ѝ се омилени бидејќи се зборува на македонски јазик и се однесува на природата во Македонија. Сакам да ја однесам за да ги посетиме.“ Изгледавме неколку епизоди и ни се бендисаа, со пар фусноти.

Букбокс гледанка: „Поет“ (2025)

Филмовите за неуспешни уметници често лесно паѓаат во замката на романтизирање на страдањето или претворање на кризата во клише. Но „Поет“ избира поинаков пат. Наместо приказна за генијалност и триумф, тој нуди горчливо-смешен портрет на човек кој одамна останал заглавен меѓу сопствените амбиции и реалноста. Но дали е тој „лудиот“ или оние околу него кои ја девалвираат вредноста на уметноста, спојувајќи ја со „исплатливост“ и его?

Букбокс друштвена игра: „Илијада“ или како да ја добиеш наклонетоста на боговите?

Празничниов период е измислен за навраќање на игри што фатиле прашина на полици но и за подарување (или добивање на подарок) нови. Оваа игра за двајца е инспирирана од древен еп, но може да биде за каква и да е битка помеѓу два спротивставени табори. Во случајов Ахајци наспроти Грци, кои се борат за наклонетоста на каприциозните богови. Забелешка: текстот е напишан по загубена партија, бидејќи се играше во тоа.

Билитис - контроверзната поетеса која никогаш не постоела

Во Париз во 1894 излегува збирка еротски песни, за кои се тврдело дека се превод од старогрчки, реконструирани од остатоци најдени на ѕидовите на гробница на Кипар. Поетесата наводно била куртизана и современичка на Сафо. Експертите се навлекле, јавноста почнала да се крши копја околу „скандалозната“ содржина. А Билитис немала гајле, бидејќи всушност била - измислена.

Бејбишам – пенливото вино од круша што нудело „шампањски“ живот по ниска цена

Што да се направи за да се подигне моралот на жители кои тукушто поминале низ траумата на војната? Британија по Втората светска имала решение - алкохол кој делува аристократски, но е достапен за „широките народни маси“.

Во Уганда „видео-џокеи“ коментираат холивудски филмови на масовни пиратски проекции

Ако влезете во нешто што се вика „видео-сала“ во Уганда, веднаш ќе ви го привлече вниманието човек што седи напред, свртен кон публиката. Тој зборува брзо во микрофон, гласно и непрекинато, често целосно го надгласува звукот на самиот филм. Зошто побогу постојано се меша во филмот што луѓето дошле да го гледаат на раат?

Можно ли е да се живее без оговарање?

Една меѓународна христијанска заедница, основана во Германија во 1920-тите, која промовира колективистички начин на живот инспириран од раното христијанство, веќе сто години се обидува да го искорени озборувањето и да промовира радикална отвореност во комуникацијата. Успешно? Па, не баш.

„Достоинство на жената“ - на какви женски доблести му го посветил Штраус својот валцер?

Новогодишниот концерт на Виенската филхармонија секоја година ни отвора чакри да истражиме некоја тема поврзана со репертоарот. Оваа година нè поттикна композиција од Јозеф Штраус под име „Женско достоинство“. Зошто некој од лозата Штраус би му дал ваков наслов на своја композиција? Тука мора да има нешто...

Едно дело за тоа како да се биде среќен влезе во јавен домен - 95 години подоцна, дали „рецептот“ е ист?

Напишани се милиони зборови за тоа како да се биде среќен, што е истовремено и благослов и проклетство. Ако сте во потрага по совети, навистина не недостигаат мислења – од психолози, научници, „просветлени“ јавни личности. Но каде среде таа врева да се најде идеалниот рецепт? Бертранд Расел го кажал своето во дело посветено на концептот на среќа и како тој да се достигне пред речиси сто години и тоа е можеби местото од коешто може да се почне.

Како и да сте си поминале за Нова година, ваква вечера сигурно не сте имале

Новогодишната покана што ја добиле 20 мажи во декември 1853 година била навистина необична. Не само што oчигледно ниту еден од поканетите не требало да ја помине ноќта во придружба на сопругата или партнерката, туку и локацијата била мистериозна и гласела: „Во стомакот на еден игуандон“.

Букбокс книга на 2025-та, 2025, 2025...

„Временска јамка“ е автономен поджанр во книгите и филмовите кои го истражуваат феноменот на времето, „објективното“ и „субјективното“ - она мерливото и она проживеаното. Серија книги од данска авторка, започната пред да се појави фамозниот „Ден на мрмотот“, се одвива на еден ист датум, 18 ноември. И така тера во дури седум продолженија!

Сауни, електроника и воздушна гитара: финскиот град Оулу е Европска престолнина на културата за 2026 година 

Овој нордиски град и дигитален центар го доживува својот момент под (полноќното) сонце, нудејќи културни и уметнички настани, но и симпатична еклектична доза на апсурд. Културната програма за 2026 година, со буџет од 50 милиони евра, ќе се одвива на 39 локации и има цел да привлече до 2,5 милиони посетители.

За оние на кои им се преку глава славења „од предузеќе“

Студија што ги истражува врските меѓу нашите еволутивни потреби и чувствата на современите луѓе доаѓа до заклучок што за многумина и не е толку изненадувачки: додека повеќето луѓе се посреќни кога се опкружени со пријатели, оние со повисока интелигенција често се чувствуваат посреќно кога се сами. Просечниот мозок почива на надворешна валидација и племенското здружување за да испушти допамин, но високо развиениот ум си генерира внатрешна, сопствена стимулација.

Проблемот со радиоактивните ирваси

По нуклеарните тестирања за време на Студената војна, во арктичките региони се појавил сериозен и долгорочен проблем: радиоактивниот цезиум-137 се наталожил во ирвасите и карибуата, што поттикнало децении научни истражувања за нуклеарниот отпад и неговото влијание врз здравјето на луѓето.

Парите не се отепувачка: најосамените во светот се и меѓу најсиромашните

Многумина мислат дека осаменоста е проблем на богатите општества, каде што луѓето, трчајќи по пари и успех, ги жртвуваат социјалните врски. Но истражувањата покажуваат дека тоа не е точно. Напротив, западните, индивидуалистички општества – каде што повеќе луѓе живеат сами и религијата има помала улога – во просек се помалку осамени. Ова го покажува нова студија чии резултати ги објавува Економист.

Приказната за „дивото дете од Аверон“

Eдно од најинтересните изданија во годината што изминува е всушност повторено издание на книга од 1980-та. Таа раскажува приказна за 9-годишно дете пронајдено во дивина, кое ќе стане центар на она што подоцна ќе биде наречено „забранет експеримент“ – обид преку него да се реши вечната дилема за односот меѓу природата и воспитувањето: дали човекот се раѓа со вродени способности или е празна табла врз која искуството го испишува карактерот и умот.

Кога се искачаше по подруми

„Едно време се разминувавме со брат ми и неговите другари во подрумот, идевме на смени. Ама набргу брат ми ми го „препиша“ и останавме да го 'владееме' сами. Се играа карти, цигари и алкохол секако, се слушаше музика... Не се сеќавам, ама мислам дека не носевме гитари долу. Тапаните на Сале, органата на Трендо, моето старо искрино радио што Стив го преправи у појачало, гитарата јолана што ја купив од Данчо Габорот.“

Не се 5 сетила туку 33

Поминуваме голем дел од денот приковани пред екрани и најчесто ги занемаруваме сетилата освен видот и слухот. Но тие никогаш не престануваат да работат. Кога сме повнимателни, ги чувствуваме грубите и мазните површини околу нас, напнатоста во рамената, мекоста на лебот под прстите.

Електричниот накит и заборавениот гениј што го осветлил Париз

Париз веќе речиси два века е познат како „Градот на светлината“, симбол на Просветителството и технолошкиот напредок. Но историјата речиси целосно заборавила една од најнеобичните и најубави примени на светлината во париското општество од крајот на 19 век – електричниот накит.

Сарма од која ви се плаче

Повеќето од нас мислат дека храната ја вкусуваме само со јазикот. Но експерименталниот психолог Чарлс Спенс од Оксфорд со децении покажува дека јадењето е целосно мултисензорно искуство: во него учествуваат видот, слухот, допирот, па дури и емоциите. Тој ја објаснува оваа идеја преку т.н. „парадокс на провансалското розе“: виното што на одмор, на плажа и на сонце ни изгледа прекрасно, дома во студена зимска вечер го нема истиот вкус.

10 божикни песни кои биле забранети

Годините минуваат, но едно правило останува - ако имате добра песна за зимските празници, тогаш може да си накривите капа и богами и цел живот да цицате од успехот на истата, осудувајќи ги сиротите трговци и славеници да го слушаат вашиот глас по молови и радио станици. Но вашата песна може да испадне и контроверзна, па наместо да го слави Божик да испадне дека е богохулие.

Златните глобуси воведуваат категорија „Најдобар подкаст“

Подкастите стануваат дел од Златните глобуси, со воведување нова категорија „најдобар подкаст“, што ја одразува нивната сè поголема културна важност. Во САД денес повеќе млади луѓе слушаат подкасти отколку што гледаат класична телевизија, а многу миленијалци би сакале да се сретнат со омилениот подкаст-водител повеќе отколку со филмска или ТВ ѕвезда. 

Букбокс гледанка: „Мастермајнд“ (2025)

На списоците на најдобри филмови за годината што изминува, наидовме и на еден кој одамна ни стои на листа. Недела попладне, надвор сиво и тапо, што би било подобро за разонода од филм за грабеж, во случајов на музеј? Трилер, акција, динамични сцени, неизвесност - сето тоа би требало да се подразбира. Или?

Сте слушнале за експерименталниот град Зузалу во Црна Гора?

Во последните децении сè почесто се појавува идејата дека наместо да живееме во мал број држави, градови и култури што бавно се менуваат, треба да создадеме мноштво нови заедници – од дигитални „држави“, преку експериментални градови, до вистински автономни зони. Така, луѓето не би биле врзани за местото на раѓање, туку би можеле свесно да изберат заедница што одговара на нивните вредности, велат поддржувачите на оваа идеја.

Најдобрите книги за 2025 година

Гладијатори и диктатори, волци и орхидеи се дел од овогодишна листа на најдобри книги од повеќе жанрови, по избор на „Економист“. 

Двојна Букбокс гледанка: „Секирата“ (2005) и „Нема друг избор“ (2025)

На прв поглед двата филма припаѓаат на различни светови - европска социјална сатира од почетокот на новиот милениум и современа корејска драма родена во доцниот капитализам. Но под таа површина, двата филма поставуваат исто вознемирувачко прашање: што му прави економската несигурност на човекот кога нема друго чаре?