Во нова книга на био-антропологот Дејвид Р. Самсон, „Бесониот мајмун“, тој нуди провокативна теза: луѓето не спијат помалку затоа што цивилизацијата нè расипала, туку затоа што нашата еволуција нè научила да спиеме пократко, но подлабоко и поефикасно.
Уште античките филозофи се прашувале што претставува сонот. Аристотел верувал дека сонот е природен и неопходен прекин на свеста, време кога телото и душата закрепнуваат. Но во времето на просветителството почнува да доминира поинаква идеја. Филозофи како Џон Лок и Дејвид Хјум гледале на сонот како на непријатна пречка за разумот и продуктивноста. Подоцна современата капиталистичка култура уште повеќе ќе ја засили таа логика: дека времето поминато во спиење е „изгубено време“.
Но современата наука повторно се приближува до Аристотел. Денес знаеме дека сонот е клучен за меморијата, емоционалната стабилност, имунитетот, метаболизмот и самото функционирање на мозокот. За време на спиењето мозокот буквално се „чисти“ од метаболички отпад, а нервните врски се реорганизираат и оптимизираат. Според авторот, човечкиот организам веројатно би имал биолошка потреба од околу девет и пол часа сон дневно. Но низ различни култури луѓето во просек спијат помалку од седум часа. Самсон ова го нарекува „човечки парадокс на сонот“.
Неговото објаснување води длабоко во еволутивното минато. Кога предците на човекот престанале да спијат на дрвја и почнале да спијат на земја, тие станале многу поранливи на предатори. Во такви услови, долгиот и расфрлан сон станал опасен. Наместо тоа, еволуцијата фаворизирала пократок, но подлабок сон, со поголем удел на РЕМ-фазата - онаа поврзана со обновување на мозокот, сонување и когнитивна обработка.
Со други зборови, човекот развил способност да извлече повеќе од помалку сон. А тоа, пак, значело повеќе време за собирање храна, социјализација, учење и користење алатки. Сонот станал компромис помеѓу безбедноста и интелигенцијата.
Самсон ги поткрепува овие идеи со истражувања на шимпанза во Уганда, како и со проучување на ловечко-собирачки заедници во Танзанија и Конго. Особено внимание посветува на начинот на кој големите мајмуни градат сложени засолништа за спиење од гранки, лисја и стебла. Овие структури не служат само за удобност, туку и за заштита, стабилност и регулирање на температурата. Интересно е што Самсон не гледа на ова како на обична навика, туку како на еден од клучните чекори во развојот на повисоката интелигенција. Градењето засолниште за сон, според него, е дел од истата когнитивна еволуција што подоцна ќе доведе до алатки, архитектура и технологија. Во овој контекст, сонот престанува да биде само биолошка функција. Тој станува културен и цивилизациски феномен.
Можеби токму затоа модерниот човек има толку комплициран однос со спиењето. Од една страна, телото очајно бара одмор. Од друга, културата постојано нè турка кон будност, работа, екрани и продуктивност. Светот никогаш не спие, па затоа и луѓето сè потешко спијат. Но книгата на Самсон потсетува на нешто важно: сонот не е слабост, мрзеливост или изгубено време. Тој е еден од темелите на човечката еволуција. Можеби токму затоа, и покрај сета технологија, таблети, кофеин и „оптимизација“, човекот сè уште не успева да избега од потребата да легне, да сонува и барем накратко да исчезне од светот.
