Сликата на опуштање во када со топла вода и миризливи соли е една од најчестите асоцијации на врвно уживање. Таа потсетува на митските ритуали на обновување, како капењето на божицата Хера или раѓањето на Афродита од морето. Бањата бара време: колку подолго и подлабоко се потопуваме во неа, толку посилно е чувството на обновување. Ова го знаеле и уметниците кои низ историјата ја претставувале кадата и бањите воопшто како места на креативност и медитација.
Во романот „Стакленото ѕвоно“ од Силвија Плат, топлата бања се појавува како речиси магичен лек за секојдневните вознемирености. За неа, тоа е простор на повлекување, место каде човек може да биде сам со себе и да почувствува некаква духовна чистота. Таа се сеќава на секоја када во која лежела, на таваните над нив, на формите и материјалите, како да станува збор за лични, интимни предмети што го чуваат искуството на одморот.
Кадата обично стои изолирано во просторот и се претставува како предмет што треба да се гледа од повеќе страни. Иако често се замислува како место за еден човек, таа лесно може да собере двајца, а понекогаш и повеќе, што го отвора прашањето за нејзината вистинска социјална улога.
Прашањето како телото најдобро се сместува во бањата долго време ги интересира и дизајнерите. Антропологот Марсел Мос уште во 1934 година пишувал за „техниките на телото“, односно за секојдневните телесни навики како седење, стоење, танцување или капење. Тие активности се истовремено биолошки, психолошки и општествени. Од оваа перспектива, бањата не е само прашање на удобност, туку и на тоа како телата се движат, какви односи создаваат и какви општествени простори настануваат околу нив.
Сликата „Што ми даде водата“ (горе) од Фрида Кало го прикажува погледот од нејзината када. Во водата пловат сцени, луѓе и пејзажи од различни моменти од нејзиниот живот. Така бањата станува простор на сеќавање и внатрешно патување. Кај Кало таа има и дополнително значење, бидејќи поради детската парализа и тешката несреќа што ја доживеала, капењето било и простор на одмор и опуштање на телото.
Водата носи чувство на леснотија, како привремено ослободување од гравитацијата. Во идеален случај, човек би сакал да лебди без напор, како во Мртвото море. Тоа чувство подоцна довело до создавање на таканаречените флотациски резервоари, развиени во педесеттите години од невропсихијатарот Џон Лили. Тие биле наменети за експерименти со сензорна изолација: темни и тивки резервоари исполнети со солена вода во која телото лебди без напор. Некои познати научници и интелектуалци, меѓу кои Тимоти Лири, Карл Саган, Ален Гинзберг и физичарот Ричард Фајнман, ги испробувале овие експерименти. Многумина излегувале од нив со чувство на длабока релаксација и обновена свест за сопственото тело.
Со текот на времето, флотациските резервоари станале комерцијална практика во многу градови, каде се нудат како метод за релаксација и намалување на стресот. Овие примери покажуваат дека архитектурата на капењето е тесно поврзана со неврологијата, психологијата и физиологијата на човекот.
Во седумдесеттите години архитектот Александар Кира ја критикувал современата западна бања како стерилен и лошо осмислен простор. Според него, културната неудобност околу телото и телесните функции довела до занемарување на просторот што го користиме секој ден. Неговите анализи покажале дека модерните бањи ретко ги земаат предвид различните возрасти, способности и потреби на луѓето.
Слични идеи развила и архитектката Гален Кранц, која укажала дека многу кади се толку лошо дизајнирани што човек не може удобно да лежи во нив. Наместо тоа, телото мора да се витка и да се прилагодува на формата на предметот.
Во исто време, во Сан Франциско се појавило списанието „Вет: списание за гурманско капење“, кое ја славело културата на бањата преку музика, уметност, мода и секојдневен живот. Овој дух на експериментирање бил дел од пошироката културна критика на модерното општество во седумдесеттите години.
Во тоа време се појавиле и книги што ги истражуваат традициите на потење и капење низ светот, како „Свит“ од Микел Аланд, која комбинира истражување, патување и практични совети за создавање едноставни бањи.
Подоцна, Леонард Корен (не Коен) во книгата „Недизајнирање на бањата“ предложил радикална идеја: дека вистинската бања не настанува од прекумерно планирање и технички стандарди, туку од чувството, атмосферата и односот меѓу луѓето. Според него, изгледот на бањата е помалку важен од искуството што го создава. Она што навистина останува во сеќавањето не е формата на просторот, туку чувството на топлина, близина и присуство на телото во водата.
Извадок од книгата „Архитектура на капењето“ (2020) од Кристи Пирсон, архитектка и авторка
