Во февруари 1920 година, набргу по изборот за претседател на Франција, Пол Дешанел бил пронајден како ноќе талка покрај железничка пруга во близина на Монтаржи, јужно од Париз. Со крваво лице, облечен во пижами и чорапи, тој не знаел каде се наоѓа. На железнички работник му објаснил дека последното нешто што го памети е како се качил во Ориент експресот на станицата Гар де Лион. Подоцна, овој бизарен настан бил предмет на потсмев, но и на сериозни медицински толкувања.
Можно е Дешанел да земал хлорал хидрат – тогаш вообичаен лек против несоница – или пак да доживеал епизода на месечарење или т.н. конфузно будење, состојба што денешната наука ја класифицира како паразомнија. Како и да е, случајот јасно покажал колку малку се знаело за „полуспиечките“ состојби на свеста, тие нејасни и треперливи премини меѓу сон и јаве.
Еден век порано, Хенри Холанд – личен доктор на кралицата Викторија – со чудење забележал дека и покрај тоа што животот постојано ни нуди „експериментирање“ со спиењето, знаењето за него е зачудувачки оскудно. Дури во доцниот 19 век, со растечката загриженост за несоницата и менталниот замор, сонот почнал посериозно да влегува во научното поле. Но за тоа било потребно нешто клучно: инструменти што ќе овозможат директно набљудување на мозокот додека спие.
Таков пробив направил италијанскиот физиолог Анџело Мосо во 1878 година. Со специјално изработена „рамнотежа за човечката циркулација“, тој успеал да ги регистрира пулсациите на мозокот кај пациент со повреда на главата – прв графички запис на мозочна активност за време на сон. Мосо покажал дека дури и длабокиот сон е активна состојба. Најмал шум – чекори, кашлица, звук од часовник – предизвикувал промени во циркулацијата на мозокот. Дури и во најдлабок сон, мозокот останува чувствителен на надворешниот свет.
Овие сознанија само ја потврдиле мудроста на Аристотел, кој уште во античко време опишал три начини на кои свеста може да „протече“ низ сонот: кога сонувачот знае дека сонува, кога регистрира надворешни звуци и, најдраматично, кога се движи и дејствува во сон без никакво сеќавање потоа.
Месечарењето со векови било извор на правни, филозофски и морални дилеми. Делувало како доказ дека постои „ноќно јас“ кое може да дејствува независно од будната личност. Во минатото, под поимот месечарење се вклучувале и епилептични напади и хистерични автоматизми, па дури и намерни глумења – како кај т.н. „спиечки проповедници“.
Слична двосмисленост постоела и околу сонувањето на јаве и занесеноста или „летањето со мислите“. Во средниот век, оваа состојба била позната како cogitatio (когитацио). Иако некои ја сметале за опасна – отворена врата за ѓаволот – други, особено монасите, намерно ја поттикнувале. Тома Аквински, на пример, се будел по краток сон и во таа заматена, меѓусостојба (денес наречена хипнагогија), лежел и се молел, додека мислите за пишување сами му се оформувале.
Со текот на времето, границата меѓу сон и јаве истовремено будела страв и восхит. Сонувањето на јаве постепено почнало да се гледа како симптом на болест или ментално отстапување. Но токму таа внатрешна полифонија на мислите станала силен книжевен мотив – кај Монтењ, Русо, Де Квинси, а подоцна и во психолошкиот роман, кој, како што вели Вирџинија Вулф, се обидувал да ги фати „треперењата на највнатрешниот пламен во мозокот“. Во исто време, образовните и психолошките институции почнале да го осудуваат дневното сонување како ментално отсуство и пречка за продуктивноста.
Научните истражувања на спиењето сепак напредувале. Клучен придонес дал Алфред Ли Лумис, банкар и ентузијаст за науката, кој во 1930-тите години, користејќи ЕЕГ апаратура, идентификувал пет различни фази на сон. Подоцнежните истражувања покажале дека најголемиот дел од сонот припаѓа на не-РЕМ фазите, во кои најчесто се јавуваат месечарењето и конфузните будења.
И покрај напредната технологија, лабораторијата сè уште нуди само фрагментарен увид во сложената психологија на овие гранични состојби. Затоа тие и понатаму остануваат територија и на поетите, романсиерите и психоаналитичарите, кои знаат дека сонот и несоницата нè носат во една „магловидна егзистенција“, некаде помеѓу сонувањето и размислувањето.
