Со потписите на американскиот претседател Доналд Трамп во Париз и иранскиот Масуд Пезешкијан во Техеран, договорот за прекин на војната стапи на сила веднаш. Потпишувањето беше најавено за во Швајцарија во петок, но дипломатски извори тврдат дека САД и Иран сакале побрзо да го деблокираат сообраќајот на бродови низ Ормускиот проток.
Ова не беше лесно, изјави Трамп на церемонијата во Париз, каде што учествуваше на Самитот на Г7.
Најавената средба меѓу делегациите на САД и Иран сепак се очекува да се одржи како што е планирано во петок во Швајцарија, само без церемонија на потпишување. Потпретседателот Џ. Д. Венс и спикерот на иранскиот парламент Мохамед Багер Галибаф ќе разговараат за започнувањето преговори за нуклеарната програма на Иран.
На едночасовната прес-конференција, Трамп се обидуваше да го претстави договорот како свој личен успех. За да го замаскира поразот, тој се закани дека може повторно да нареди бомбардирање на Иран ако пропаднат претстојните преговори за нуклеарната програма на Иран.
Всушност, тој доби отворање на Ормускиот проток, кој и онака беше отворен пред САД и Израел да ја почнат војната против Иран на 28 февруари. САД ќе ја укинат својата блокада во Протокот и ќе ги повлечат воените сили од регионот.
На почетокот на војната Трамп како услов за мир бараше од Иран да го предаде сиот нуклеарен материјал, да се откаже од збогатувањето ураниум и балистичките проектили, да престане да ги финансира милитантните групи во регионот. Бараше дури и да има улога во изборот на новиот врховен лидер на Иран, по ликвидацијата на ајатолахот Али Хамнеи.
Не доби ништо од тоа и по стотина дена се покажа дека војната била непотребна и скапа грешка.
Иран, пак, со договорот доби гаранции дека ќе му бидат укинати меѓународните санкции, ќе добие пристап до своите пари на замрзнати сметки и до фонд за реконструкција од 300 милијарди долари. Трамп тврди дека САД нема да достават пари во фондот за реконструкција и објасни фондот всушност овозможува регионални иницијативи, како изградба на енергетски централи.
Во точката 5 од Меморандумот јасно е оставена можност Иран во соработка со другите земји од регионот да договори механизам за сообраќај на бродови низ теснецот.
Техеран во Меморандумот се обврзува да се откаже од развој на нуклеарно оружје, но со тоа во голема мера се согласи и во преговорите со американските посредници Џаред Кушнер и Стив Виткоф пред да почне војната.
За Израел, потпишувањето на договорот претставува стратегиска и политичка катастрофа. Уште во првата точка неколку пати е наведено дека прекинот на огнот се однесува и на израелските операции во Либан.
Премиерот Бенјамин Нетанјаху не го коментираше Меморандумот затоа што не бил консултиран во неговото составување - иако Израел и САД заедно ја почнаа воената авантура против Иран – па дури не го ни видел во официјалната форма. Трамп изјави дека „ќе му прати копија“, но отворено се дистанцираше од израелскиот премиер.
Биби е добар човек. Понекогаш се возбудува малку. Но, ние имаме неверојатно партнерство. Ние сме големиот партнер, а тој е многу малиот партнер“, рече Трамп во Париз.
Советник на Нетанјаху рече дека Израел не е потписник на Меморандумот и не се смета за обврзан за одредбите за Либан. Нетанјаху наводно му рекол на Трамп дека израелските сили нема да се повлечат од јужен Либан додека не ја спроведат целта на операцијата – разоружување на Хезболах.
Имаме мал спор околу Либан, призна Трамп.
******
Текстот на Меморандумот за разбирање меѓу САД и Иран:
1. САД и Иран и нивните сојузници во војната со потпишувањето на Меморандумот за разбирање прогласуваат моментално и трајно прекинување на воените операции на сите фронтови, вклучително и во Либан, и се обврзуваат од сега па натаму да не започнуваат никаква војна или каква било воена операција или употреба на сила едни против други, како и да го обезбедат територијалниот интегритет и суверенитет на Либан. Конечниот договор ќе го потврди трајното прекинување на војната на сите фронтови, вклучително и во Либан.
2. САД и Иран се обврзуваат меѓусебно да го почитуваат суверенитетот и територијалниот интегритет и да се воздржат од мешање во внатрешните работи.
3. САД и Иран се обврзуваат да преговараат и да постигнат конечен договор во рок од максимум 60 дена, со можност тој да биде продолжен со заемна согласност.
4. Веднаш по потпишувањето на Меморандумот, САД ќе почнат да ја отстрануваат на својата поморска блокада и целосно ќе ја прекинат во рок од 30 дена. Во овој период, сообраќајот на бродови ќе биде пропорционален на предвоениот. САД ќе ги отстранат своите сили од близината на Иран во рок од 30 дена по конечниот договор.
5. По потпишувањето на Меморандумот, Иран ќе направи подготовки за безбедно поминување на комерцијални бродови без надомест само 60 дена од Персискиот Залив до Оманското Море и обратно. Сообраќајот на комерцијални бродови ќе почне веднаш, а земајќи ја предвид потребата од отстранување на техничките и воените пречки и деминирање од страна на Исламската Република Иран, ќе се воспостави во рок од 30 дена. Иран ќе води дијалог со Оман за да ја дефинира идната администрација и поморските услуги во Ормускиот Теснец, во разговор со другите крајбрежни држави од Персискиот Залив, во согласност со важечкото меѓународно право и суверените права на крајбрежните држави.
6. САД се обврзуваат со регионалните партнери да развијат дефинитивен, меѓусебно договорен план од најмалку 300 милијарди долари за реконструкција и економски развој на Иран. Механизмот за спроведување на овој план ќе биде финализиран како дел од конечниот договор во рок од 60 дена. САД ќе ги дадат сите потребни лиценци, отстапки и дозволи за релевантните финансиски трансакции.
7. САД се обврзуваат да ги прекинат сите видови санкции против Иран, вклучувајќи ги резолуциите на Советот за безбедност на Обединетите нации и на Одборот на гувернери на МААЕ, како и сите еднострани примарни и секундарни санкции во договорен распоред, како дел од конечниот договор.
8. Иран потврдува дека нема да набавува или да развива нуклеарно оружје. САД и Иран се согласија да го решат отстранувањето на складираниот збогатен материјал согласно механизам што ќе биде меѓусебно договорен. Двете страни ќе разговараат за збогатувањето и други меѓусебно договорени прашања поврзани со нуклеарните потреби на Иран.
9. До конечниот договор, Иран ќе го одржи моменталниот статус кво на својата нуклеарна програма, а САД нема да воведат никакви нови санкции и нема да распоредат дополнителни сили во регионот.
10. Веднаш по потпишувањето на Меморандумот, Министерството за финансии на САД ќе издаде дозволи за извоз на иранска сурова нафта, нафтени производи и деривати, како и сите поврзани услуги, вклучувајќи банкарски трансакции, осигурувања, транспорт итн.
11. САД се обврзуваат да ги стават целосно достапни за употреба замрзнатите или ограничените средства на Иран. Средствата, без разлика дали се задржани на оригиналната сметка или се пренесени, ќе бидат целосно употребливи за плаќање на секој краен корисник назначен од Централната банка на Иран. САД се обврзуваат да ги издадат сите потребни лиценци и овластувања соодветно.
12. САД и Иран се согласуваат да се воспостави извршен механизам за следење на успешното спроведување на овој Меморандум и за идното почитување на конечниот договор.
13. По потпишувањето на Меморандумот, под услов да се спроведуваат ставовите 1, 4, 5, 10 и 11, САД и Иран ќе почнат преговори во врска со конечниот договор за другите ставови.
14. Конечниот договор ќе биде одобрен со обврзувачка резолуција на Советот за безбедност на ОН.
