Додека младите луѓе излегуваат на улиците во земјите низ Европа, важно е отворено да се именува кризата што ги мачи богатите западни општества: безнадежноста. Секоја нација има свои специфични проблеми, а одредени прашања, како што се имиграцијата или инфлацијата, можат да поттикнат пошироки протести; сепак, станува јасно дека сè поголем број луѓе чувствуваат оти општеството не е организирано така што ќе им служи на нивните интереси.
Што сака просечниот работник? Да ја врши својата професија достоинствено и да заработува плата што му овозможува самостојно да носи животни одлуки. Со своите тешко заработени пари, тие се надеваат дека ќе можат да си дозволат купување сопствен дом, образование за своите деца и соодветен пристап до здравствена заштита. Токму тоа е суштината на она што во Европа го нарекуваме социјална пазарна економија. И токму тоа го очекуваат луѓето кога ќе го направат својот дел – односно, кога ќе се образуваат, ќе работат и ќе плаќаат даноци.
Овој општествен договор во развиениот Запад постепено се разградува. Растот на индустриската продуктивност, забележан во текот на изминатите неколку децении, сега опаѓа, а влијанието на синдикатите слабее. Едноставно кажано, обичните граѓани во богатите општества добиваат сè помал дел од вкупниот економски колач. А младите луѓе, кои пораснаа гледајќи како нивните родители напредуваат благодарение на стариот општествен договор, сега развиваат чувство на меѓугенерациска безнадежност.
Клучен аспект на овој проблем е фактот што растечкото богатство во општеството главно се акумулира преку недвижнини наменети за домување. Станбениот простор останува единствената категорија на имот која, истовремено, обезбедува секојдневна употребна вредност и акумулира богатство како што растат цените. Но, бидејќи за помладите генерации можноста за стекнување сопствен дом станува сè понедостижна, нивните плати – откако ќе се одбие киријата – им нудат изгледи што можат да се опишат единствено како просечни. Тие стануваат сè позависни од системите за социјална заштита, додека цените на имотот продолжуваат да го „голтаат“ најголемиот дел од порастот на реалното богатство.
***
Луѓето работат со полно работно време, но сепак не можат да „врзат крај со крај“. Чувствуваат дека системот не функционира, а притоа не гледаат излез. Токму тоа поттикнува огорченост и гнев, кои сега гледаме како избиваат на површина преку разни протести.
Дали постои решение? Сметам дека постои. Како прво, владите и бизнисите мора да сфатат дека сегашната состојба е неодржлива. Неопходни се радикални промени. Реформите треба да овозможат луѓето да заработуваат плати што ќе ги покријат целокупните трошоци за живот. Зголемувањето на платите подразбира дека на бизнисите мора да им се овозможи да плаќаат помали даноци. На тој начин, владите би можеле постепено да го намалуваат обемот на социјална помош. Еден таков систем би им овозможил на обичните граѓани да имаат поголема контрола врз сопствените финансии и судбини. Тоа би отворило простор за искрен разговор за трошоците и неопходните компромиси, наместо да се одржува удобната, но лажна претстава дека стариот начин на функционирање може да продолжи без промена на курсот.
Дали нешто од ова е лесно да се постигне? Не, особено имајќи ја предвид постојаната конкуренција меѓу земјите за инвестиции и развој на бизнисот врз основа на ниски плати. Но, ова традиционално држење слабее. Сè повеќе луѓе работат самостојно, а не нужно во земјата во која живеат, зголемувајќи ја нивната преговарачка моќ и намалувајќи ја онаа на бизнисите.
Дел од сложувалката ќе биде целосно преиспитување на оданочувањето. Независните работници уживаат во моделите на корпоративен данок што не ги уживаат платените лица. Владите мора да ги препознаат овие нееднаквости и да се справат со нив. Сите приходи - плати, дивиденди и кирии - треба да се оданочуваат слично за да се создаде пофер систем за модерната економија.
Ризикот од неактивност е јасен од насловите во вестите. Меѓугенерациската безнадежност носи револуции. Дури и ако луѓето видат дека предлозите на популистите или екстремистите нема да функционираат, тие сакаат да го срушат стариот систем затоа што ги изневери нив и нивните деца. Тие имаат малку што да изгубат. Но, уништувањето на системот ќе го оневозможи создавањето широк напредок или соочувањето со заедничките предизвици како што се климатските промени. Тоа е вистинската спирала надолу што сите мора да ја избегнеме.
Керсти Калјулаид, поранешна претседателка на Естонија
