Во моменти на стрес, телото реагира како да се соочува со закана - активирајќи ги истите биолошки системи што некогаш ни помагале да преживееме физички опасности. Но што се случува кога тие системи се вклучени премногу често?
„Најнепосредниот ефект што го гледаме во стресна ситуација е нагло зголемување на адреналинот, што го покачува срцевиот ритам, крвниот притисок и дишењето“, објаснува професорката Кавита Ведхара, специјалист за стрес и бихејвиорална медицина од Универзитетот во Кардиф. „Тоа е таканаречениот fight-or-flight одговор - и е создаден за да ве подготви да реагирате на предизвикот.“
Во рок од околу половина час, се зголемува и кортизолот - често нарекуван „хормон на стресот“. „Тој помага во регулирање на крвниот притисок, ја потиснува воспалителната реакција и ја зголемува достапната енергија преку шеќерот во крвта“, додава Ведхара.
Овој систем бил исклучително корисен во минатото, кога заканите биле физички и непосредни. Денес, сепак, ретко мораме да бегаме или да се бориме - но многу лесно можеме да останеме заглавени во стрес поради порака на интернет, конфликт или постојано размислување за проблем.
Проблемот е што, кога телото е во режим на борба или бегство, ресурсите се пренасочуваат - од дигестија, поправка на ткива и имунитет - кон итна реакција. Тоа не е штетно ако се случува повремено, но при хроничен стрес телото нема време да се врати во нормала.
„Најпознатиот ефект од хроничниот стрес е ослабен имунитет, што може да значи почести инфекции, побавно заздравување на рани и послаба реакција на вакцини“, вели Ведхара. „Покрај тоа, се поврзува и со зголемен ризик од дебелина, депресија и дури и невродегенеративни болести како Алцхајмер.“
Дополнителен проблем е што стресот може да создаде маѓепсан круг. Луѓето често почнуваат да ги забележуваат сопствените телесни реакции - забрзано срце, немир - и ги толкуваат како нешто опасно. Тоа уште повеќе го засилува стресот. Кога сме под стрес, сме хипервнимателни и почнуваме нормални телесни сензации да ги гледаме како закана. Во таква состојба, нашето размислување е помалку рационално и можеме да донесеме одлуки што не ни помагаат - на пример, да избегнуваме ситуации кои всушност се безбедни.
Прашањето е: кога стресот станува навистина опасен? Науката сè уште нема прецизен одговор, но има по нешто.
„Овој систем е еластичен - создаден е да се активира и да се смири“, вели Ведхара. „Проблемот настанува кога стресот е долготраен и континуиран.“
Истражувањата покажуваат дека стресот може да влијае и на физичкото здравје. Во една студија од ‘90-тите, луѓе изложени на настинка полесно се разболувале ако биле под хроничен стрес. Исто така, варира од човек до човек - некои полесно поднесуваат притисок, додека други имаат понизок праг на толеранција, често поради животни искуства или траума.
Добрата вест е дека постојат начини за справување. Еден од наједноставните и научно поткрепени методи е контролираното дишење. Кога сме под стрес, дишеме плитко и брзо, што го одржува телото во состојба на тревога, но бавното дишење му сигнализира на мозокот дека сме безбедни. Помага и физичка активност, бидејќи го намалува вишокот адреналин, но овие техники се најкорисни при краткотраен стрес.
При долготраен стрес, поефикасни се психолошки пристапи како когнитивно-бихејвиорална терапија, која им помага на луѓето да се преиспитаат, а продолжува да важи и фактот дека не секој проблем мора да се решава веднаш - понекогаш помага и свесно повлекување, намалување на обврските или промена на навиките што го засилуваат стресот.
Медитацијата и техниките на внимателност (mindfulness) пак, учат како да се создаде дистанца од мислите, наместо тие да нè контролираат.
Иако не можеме целосно да го избегнеме стресот, можеме да влијаеме на начинот на кој реагираме. Како што заклучуваат експертите, најважно е да се препознае навреме и да се реагира пред да стане хроничен.
