Експериментот на Стенфорд од 1971 година е една од најпознатите приказни во историјата на психологијата. За него се напишани книги, снимени емисии и подкасти, а сега Нетфликс подготвува и реално шоу инспирирано од експериментот. Но зад добро познатата приказна за „обичните луѓе кои стануваат сурови кога ќе им се даде моќ“ стои многу покомплицирана историја.
Американскиот психолог Филип Зимбардо, тогаш професор на Универзитетот Стенфорд, во 1971 година сакал да испита како затворската средина, општествените улоги и дехуманизацијата влијаат врз однесувањето на луѓето. Во подрумот на универзитетската зграда бил направен импровизиран затвор, а биле избрани 24 млади мажи, студенти, кои по случаен избор биле поделени на „затвореници“ и „чувари“.
Чуварите добиле идентични униформи што требало да симболизираат моќ, анонимност и авторитет. Истражувачите им објасниле дека треба да одржуваат ред и да создадат чувство на беспомошност кај затворениците, но не и да бидат сурови. Затворениците, пак, биле ненадејно „уапсени“ од полицијата во Пало Алто, фотографирани, отпечатени и претресени, а потоа добиле униформи што требало да создадат чувство на понижување и дехуманизација.
Експериментот бил планиран да трае две недели. Наместо тоа, бил прекинат по само шест дена. Неколку учесници доживеале сериозни емоционални кризи, чуварите применувале колективни казни, а родителите почнале да изразуваат загриженост. И други професори на одделот биле критични кон начинот на кој ситуацијата се развивала. Особено важно е што и самиот Зимбардо постепено престанал да се однесува како неутрален истражувач и во сопствените записи се претставувал како надзорник на затворот.
Токму ова денес е еден од главните проблеми со експериментот. Зимбардо го толкувал однесувањето како доказ дека ситуацијата и средината можат драматично да го променат човекот – „обични“ луѓе да прифатат сурови или криминални улоги кога ќе им се даде одредена позиција. Но подоцнежни истражувачи го оспориле тоа толкување. Според нив, однесувањето на чуварите не може едноставно да се припише на самата затворска средина. Важна улога можеле да имаат инструкциите што ги добиле на почетокот, како и активното влијание на истражувачкиот тим врз нивното однесување.
Тука се појавува и еден од најголемите парадокси на новото шоу на Нетфликс. Серијата е најавена како „модерна реимагинација“ на експериментот: околу 30 луѓе ќе поминат две недели во вистински затвор, во улоги инспирирани од оригиналната студија. Но токму затоа се поставуваат низа прашања. Кој ќе биде одговорен ако некој претрпи психолошка или физичка штета? Каков надзор ќе постои? Каква власт ќе имаат учесниците во улогите на чувари? Кој ќе интервенира ако ситуацијата излезе од контрола?
Постои и дополнителен проблем: учесниците во реалните шоуа не се случаен примерок од населението. Тие самите се пријавуваат за учество, што создава таканаречена пристрасност на самоселекција. Дополнително, тука се телевизиските камери, славата, очекувањата на публиката и притисокот да се создаде интересна содржина. Сето тоа може значително да влијае врз однесувањето на учесниците.
Затоа новото шоу не само што го пресоздава познатиот експеримент туку, намерно или не, повторно го отвора неговото најголемо прашање: што всушност го менува човечкото однесување – средината, улогата, авторитетот, очекувањата на другите или луѓето што ја создаваат целата ситуација? А има и уште едно прашање, можеби најважното за телевизиската верзија: ако експериментот од 1971 година денес го паметиме како пример за етички проблематично истражување, што значи тоа кога истата приказна свесно ја претвораме во забава за милионска публика?
Види претходно: Нов филм за станфордскиот експеримент (2015)
