Зборот „револуција“ има посебно место во политичкиот речник. Тој се поврзува со настани што го обликувале модерниот свет – Англиската револуција од 17 век, Француската револуција од 1789 година, револуциите од 1848, Руската револуција од 1917 и Кинеската револуција што започнала во 1927 година. Во овие случаи, револуцијата означува нагла и длабока промена, најчесто радикална смена на режимот, како премин од монархија кон република. Но овој поим немал отсекогаш само едно значење. Две нови книги – од Дан Еделштајн и Доналд Сасун – покажуваат дека идејата за револуција низ историјата добивала различни толкувања.
Еделштајн во „Револуцијата што доаѓа“ ја следи историјата на поимот од античка Грција до Француската и Руската револуција. Во античкиот свет револуцијата означувала распад и хаос – опасност од граѓанска војна и уништување на поредокот. Од Тукидид до Макијавели, политиката се гледала како средство за зачувување на заедничкото добро и спречување на внатрешен распад. Но во 18 век, особено под влијание на просветителството, значењето се менува: револуцијата почнува да се доживува како ветување за подобра иднина и напредок, па дури и како пат кон совршенство.
Покрај политичка, револуцијата почнува да значи и економска и општествена преобразба. Доналд Сасун во својата книга „Револуции: нова историја“, ги наведува индустриската револуција и Финансиската револуција како очигледни примери во оваа смисла. Многу политички револуции носеле и длабоки социјални промени, како религиозните конфликти по Англиската револуција или целосната трансформација на руското општество по 1917 година. Марксистичката револуција, потсетува тој, имала амбиција за сеопфатна општествено-економска реконструкција.
И двајцата автори го нагласуваат оптимизмот што ја придружува револуцијата – но и разочарувањето што често следи. Сасун, историчар на социјализмот, иако идеолошки поврзан со левицата, критички ги разгледува нејзините неуспеси. Еделштајн, пак, како либерален скептик, смета дека „векот на револуциите“ е завршен. И покрај различните позиции, двајцата се согласуваат дека денес живееме по крајот на таа ера.
Еделштајн ја поставува својата анализа во долг историски контекст, почнувајќи од Пелопонеската војна и античките размислувања за уставни промени. Кај античките автори, револуцијата била закана што треба да се контролира. Поимот влегува во модерните јазици преку грчкиот историчар Полибиј, кој зборувал за циклична смена на облици на владеење – монархија, тиранија, демократија – во бескраен круг.
Со Француската револуција од 1789 година доаѓа пресврт: револуцијата почнува да се поврзува со визија за „преобразена иднина“. Просветителските идеи за напредок создаваат уверување дека општествата ќе се подобруваат преку морален и интелектуален развој. Но ова создава и поларизација – „пријатели“ и „непријатели“ на напредокот. Во Франција по 1793 и во Русија по 1917 година, револуционерната власт користи институционализирано насилство за да ја спроведе својата визија. Се раѓа концептот на „револуционерна влада“, теоретски разработен од Маркс и Ленин, каде државата треба да го забрза патот кон подобар свет, дури и по цена на мирот и просперитетот во сегашноста.
Сасун исто така укажува дека револуционерниот ентузијазам често преминува во деструкција. Револуциите „ги јадат своите деца“. Сепак, проценката зависи од временската перспектива. Англиската револуција може да изгледа како неуспех во 1660 година, но како успех по 1688. Руската револуција не донела вистински социјализам, но довела до индустријализација на земјата.
Затоа, вели Сасун, историчарот мора да избере соодветен временски хоризонт за оценка – не премногу краток, но ниту бескрајно долг. Во период од неколку децении, може да се види дека Англија, САД и Франција постигнале стабилност и постепена либерализација. Кина, иако авторитарна, извадила милиони луѓе од сиромаштија. Историјата често напредува со „два чекори напред и еден назад“.
Сепак, Сасун се прашува дали цената на револуциите била превисока и дали напредокот можел да се постигне без катастрофални жртви. Тој заклучува дека иако капитализмот постојано се менува и „револуционизира“ сам себе, тоа не значи дека ќе исчезне. Револуцијата како историска сила можеби ја изгубила својата централна улога, но прашањето за промена и понатаму останува отворено.
