Постои една претпоставка што речиси никој на Запад повеќе не ја доведува во прашање. Толку сме навикнати на неа што повеќе не изгледа како политичка теорија, туку како едноставен факт. Тоа е верувањето дека либералната демократија е природен крај на политичката еволуција, последната станица на долгото патување кое, според оваа идеја, започнало во Атина, поминало низ просветителството, американската и француската револуција, преживеало две светски војни и конечно триумфирало со падот на Берлинскиот ѕид. На таа слика, историјата наликувала на река која конечно го нашла своето устие. Сè што ѝ претходело биле повеќе или помалку успешни обиди. Демократијата била крајниот одговор.
Не е само Франсис Фукујама, иако тој ѝ го даде на идејата нејзиното најпознато име. Целата политичка култура на Западот во последните триесет години се темелеше на истата претпоставка. Даноците, социјалната држава, миграцијата, климатските промени или улогата на пазарот можеа да се дискутираат, но рамката на дискусијата не беше доведена во прашање. Левицата и десницата повеќе не се натпреваруваа околу формата на политичкиот поредок, туку околу начинот на неговото управување.
За прв пат од крајот на Студената војна, денес тоа прашање го поставуваат луѓе кои повеќе не можат лесно да бидат отфрлени како политички ексцентрици. Што ако либералната демократија не е конечна форма на политичка организација? Што ако не е крај на историјата, туку само една од нејзините фази? Што ако еден ден се гледа на неа како што денес го гледаме феудализмот или апсолутната монархија - не како природна состојба на политиката, туку како историска форма што имала свој почеток, врв и крај?
До неодамна, ваквите прашања можеа да се слушнат само на политичките маргини или во тесни интелектуални кругови. Денес, тие повеќе не се ограничени на нив. Дискусиите за постдемократијата, технократијата, управувањето без избори или неефикасноста на либералните институции се водат во тинк-тенкови, на елитни американски универзитети, меѓу дел од технолошката елита на Силициуимската долина, во американските политички кругови...
Ова не значи дека тие повикуваат на крај на демократијата. Значи, нешто можеби уште поважно: демократијата повторно стана предмет на дискусија. Кога една политичка институција престанува да биде саморазбирлива, тогаш започнува нејзината вистинска историја.
Едно име се појавува во тие дискусии почесто од кое било друго: Кертис Јарвин. До неодамна, речиси непознат софтверски инженер и блогер, денес еден од најцитираните автори меѓу американската технолошка и политичка елита. Тој не стана влијателен затоа што понуди убедливо решение туку затоа што не се двоумеше да го каже она што многумина почнаа тајно да го преспитуваат: можеби либералната демократија повеќе не функционира онака како што тврди дека функционира.
Тезата на Јарвин е едноставна и провокативна. Западните демократии не се она за што се претставуваат. Граѓаните формално одат на гласачки места, избираат парламенти и влади, но вистинските центри за донесување одлуки остануваат речиси непроменети без оглед на исходот од изборите. Администрацијата, судството, универзитетите, големите медиуми, технолошките компании, регулаторните агенции и постојаната бирократија го сочинуваат она што тој го смета за вистинска структура на владата. Владите доаѓаат и си одат, но апаратот останува. Со други зборови, изборите не го менуваат системот. Тие само ја менуваат неговата управа.
Тврдењето не е ново. На почетокот на 20 век, Роберт Микелс го формулирал добро познатиот „железен закон на олигархијата“, според кој во секоја голема организација, вклучително и оние создадени во име на демократијата, моќта постепено се концентрира во рацете на мала елита.
Она што го разликува Јарвин од неговите претходници е заклучокот што го извлекува од таа дијагноза. Ако демократијата е само начин за легитимирање на олигархијата, зошто да се одржува политичката фикција дека народот владее? Зошто да не се напушти илузијата и да се воспостави систем во кој одговорноста ќе биде јасна, хиерархијата ќе биде отворена, а владата ќе биде ефикасна? Тој ја замислува државата речиси како корпорација со еден извршен директор одговорен за резултатите, наместо илјадници институции меѓу кои одговорноста е постојано дисперзирана.
Денес зборуваме за демократијата на речиси ист начин како што средновековните теолози зборувале за природниот поредок на светот. Како отсекогаш да постоела и како да ќе постои засекогаш. Историјата, сепак, кажува нешто сосема друго. Демократијата во денешната смисла на зборот е исклучително млад политички поредок. Универзалното право на глас, масовните политички партии, професионалните парламенти, уставните судови, независните централни банки и развиената социјална држава се производи на последните сто години. Поголемиот дел од човечката историја помина без ништо што денес би го нарекле либерална демократија. Набљудувано во контекст на целата историја на цивилизацијата, таа не е правило, туку исклучок.
Секако, тоа не значи дека е лоша, но, значи дека не е нужно природна. Можеби тука ја направивме најголемата интелектуална грешка. По падот на Советскиот Сојуз, престанавме да ја гледаме демократијата како еден од можните политички системи и почнавме да ја гледаме како последна точка на политичкиот развој. Како историјата конечно да ја пронашла совршената институционална форма. Токму оваа претпоставка ѝ овозможи на тезата на Фукујама за крајот на историјата да расте надвор од рамките на академската дискусија и да стане своевидна цивилизациска самоувереност на Западот. Но, што ако Фукујама бил во право затоа што опишувал историски момент, а не закон на историјата? Бидејќи либералната демократија не е создадена во празен простор. Таа се појавила во многу специфични историски околности: во светот на националните држави, индустриското производство, релативно хомогените општества и бавните комуникации; во времето на весниците што се издаваат еднаш дневно, телевизија со неколку програми и економијата во која капиталот бил многу помалку мобилен отколку денес. Во таков свет, разумно било да се очекува дека граѓаните, собрани во рамките на политичка заедница, ќе можат да ја изберат владата што навистина управува со нивната заедница.
Но, што ако во меѓувреме исчезнале сите оние предуслови кои демократијата ја направија можна?
Некои предупредуваат дека глобализацијата ги ослабнала националните држави. Други тврдат дека дигиталната револуција го разделила единствениот јавен простор на илјадници паралелни информациски светови. Трети веруваат дека вештачката интелигенција и алгоритамското управување создаваат форми на моќ што класичните политички институции повеќе не ги разбираат. Четврти предупредуваат дека финансискиот капитал станал толку мобилен што на демократските влади им е сè потешко да ги спроведат политиките за кои се избрани.
Сите тие имаат само едно заедничко нешто. Сите, свесно или несвесно, го поставуваат истото прашање: Не беше ли либералната демократија политички одговор на свет што повеќе не постои? Ако прашањето е легитимно, тогаш дебатата повеќе не е помеѓу републиката и монархијата, помеѓу левицата и десницата или помеѓу републиканците и демократите, туку помеѓу две визии за историјата. Првата верува дека либералната демократија е врвна форма на политичка организација. Втората е дека таа била извонредно успешно, но историски ограничено решение за многу специфичен тип на општество.
„Постои уште една можност за која се зборува многу поретко. Можеби демократијата не се распаѓа. Можеби државата каква што ја познаваме во последните два века се распаѓа“, пишува во продолжението на анализата Романо Болковиќ.
