На почетокот на 20 век, идејата дека луѓето можат да имаат телепатски или други паранормални способности не била само предмет на интерес на окултисти и шарлатани. Со неа сериозно се занимавале и познати научници, психолози и филозофи. Некои спроведувале експерименти со „медиуми“, други посетувале сеанси и размислувале за можноста луѓето да можат да ги предвидуваат идните настани. Дури и некои угледни научници почнале да се прашуваат дали слични способности можеби постојат и кај животните.
Еден од нив бил британскиот филозоф Фридрих Канинг Скот Шилер, кој бил еден од основоположниците на прагматизмот – филозофски пристап според кој вредноста на една теорија може да се проценува и според нејзините практични последици. Шилер особено се интересирал за наводните интелектуални способности на животните. Во неговиот текст за психичките истражувања во Енциклопедија Британика дури постоел дел за „коњи математичари“ – животни за кои се тврдело дека можат да решаваат математички задачи со удирање со копитата.
Во 1914 година Шилер пишувал и за Ролф, кучето од Манхајм, за кое се тврдело дека може да одговара на математички задачи со шепата. Со помош на код за букви и слогови, наводно можело да составува и цели реченици. Во еден случај, тој тврдел дека кучето дури му ја соопштило на свештеникот својата католичка вероисповед.
Но ваквите животни создале сериозна дилема за истражувачите на паранормалното. Едни сметале дека станува збор за доказ оти животните поседуваат скриени интелектуални способности слични на човечките. Други се обидувале да ја објаснат појавата со телепатија – односно со идејата дека сопственикот несвесно му ја пренесува информацијата на животното. Шилер, пак, сметал дека спорот треба да се реши практично. Ако кучето навистина поседува извонредни математички способности, зошто не ги користи во секојдневниот живот? А ако навистина се изјаснува како католик, зошто не оди во црква? За него, ваквите прашања биле поважни од бескрајното теоретизирање за тоа дали телепатијата постои.
Во 1920-тите се појавиле уште познати „паметни“ животни. Американските истражувачи Џозеф Бенкс Рајн и неговата сопруга Луиза, кои подоцна ќе станат едни од основачите на парапсихологијата, во 1929 година објавиле текст за коњот Лејди Вондер. За него се тврдело дека може да предвидува настани, да решава математички задачи и да го кажува времето, допирајќи со носот букви и броеви на блокови.
Но најпознатиот „математички коњ“ бил германскиот Паметен Ханс. Кон него се собирале толпи луѓе, заинтересирани да го видат коњот како решава математички задачи. Меѓу посетителите биле и истражувачи на паранормалното, но и Карл Штумпф, еден од основоположниците на модерната психологија.
Токму истражувачкиот асистент на Штумпф, Оскар Пфунгст, конечно го открил објаснувањето за необичните способности на Ханс. Тој забележал нешто многу важно: коњот давал точен одговор само кога човекот што му го поставувал прашањето го знаел точниот одговор – и само кога Ханс можел да го гледа.
Ханс, всушност, не правел математички пресметки. Тој внимателно ги следел несвесните движења и сигнали на човекот пред себе. Кога ќе почнел да удира со копитото, човекот, без воопшто да забележи, правел минимални промени во држењето, погледот или изразот на лицето кога коњот се приближувал до точниот број. Ханс научил да ги препознава тие сигнали и да престане во вистинскиот момент.
Ова откритие довело до поимот „ефект на Клевер Ханс“ – ситуација во која начинот на кој е поставен експериментот му овозможува на истражувачот, без да сака и без да биде свесен за тоа, да влијае врз резултатот. Наместо доказ за телепатија или натприродна интелигенција, Клевер Ханс станал доказ за нешто многу поважно: колку лесно нашите очекувања можат да влијаат врз она што го набљудуваме.
Случајот придонел за постепеното исчезнување на истражувањата на паранормалните појави од универзитетските кругови. Но, парадоксално, токму овие неуспешни обиди да се докаже телепатијата помогнале науката да стане попрецизна. Еден од најважните резултати бил развојот на рандомизацијата во експериментите – распоредувањето на условите, испитаниците или редоследот на задачите по случаен избор. Така истражувачот не може однапред да знае што треба да се случи, а испитаникот не може лесно да ги „прочита“ неговите очекувања. Денес рандомизацијата е еден од основните принципи на добро поставениот научен експеримент.
