Во романот „Проблемот на трите тела“ од Лју Цијшин (прв дел од истоимената трилогија), покрај спектакуларната космологија и контактот со вонземска цивилизација, има и две моќни метафори за природата на реалноста и човечкото знаење. Тие често се нарекуваат Теоријата на селанецот и Теоријата на стрелецот (или снајперистот). Иако се едноставни по структура, овие приказни отвораат длабоки филозофски прашања: дали светот е рационален и предвидлив или хаотичен и рамнодушен? Дали законите што ги откриваме се навистина „закони“ или само привремени обрасци во една многу поголема, недостапна структура?
Да го видиме прво селанецот. Замислете мисирка на село. Секој ден во исто време нејзиниот стопан доаѓа и ја храни. Од перспектива на мисирката, светот е стабилен, благонаклонет и предвидлив. Со текот на времето, таа „индуктивно“ заклучува: секој ден носи храна; фармерот е добар; утре ќе биде исто како денес. Но токму на денот пред Ден на благодарноста (кога вообичаено се јадат печени мисирки), фармерот доаѓа – и ја коле.
Оваа приказна во романот служи како илустрација за ограниченоста на индукцијата – методот преку кој од минати искуства извлекуваме општи заклучоци. Она што за мисирката изгледало како природен закон (редовната исхрана) било всушност дел од систем чија вистинска логика ѝ била целосно недостапна.
Оваа метафора се поврзува со човечкото разбирање на физиката и космосот. Дали законите што ги откриваме – гравитација, квантна механика, космолошки константи – се стабилни затоа што така „е устроен универзумот“, или затоа што сме во фаза од историјата кога тие се манифестираат на начин што ни изгледа доследен? Дали можеби сме „мисирки“ во многу поголем космички систем?
Ова е и критика на научниот оптимизам: идејата дека со доволно податоци и време ќе ја сфатиме целосната структура на реалноста. Романот сугерира дека можеби постојат нивоа на причинско-последична логика што засекогаш ќе останат надвор од човечката перспектива.
Втората метафора е уште поиронична. Замислете стрелец кој пука во ѕид. Потоа, откако ќе ги испука куршумите, тој околу дупките црта мети – концентрични кругови – така што секој погодок изгледа како совршено насочен во центарот. Некој што би го видел само ова би коментирал - каква прецизност! Но вистината е дека целта е нацртана по ударот. Смислата е конструирана ретроактивно.
Во „Проблемот на трите тела“ оваа парабола го проблематизира човечкиот нагон да гледа обрасци и намери таму каде што можеби тие не постојат. Нашиот ум е машина за смисла: во случајни податоци гледаме ред, во космички шум гледаме порака, во историски настани гледаме судбина.
Кога ќе ги ставиме овие две метафори една до друга, добиваме прилично мрачна слика. Од една страна, можеби сме како мисирката – уверени во стабилноста на светот, несвесни за повисокото ниво на играта. Од друга, можеби сме како стрелецот – конструирајќи смисла по настанот, убедени дека сме откриле космичка намера таму каде што има само случајност.
Во романот, авторот не нуди утешна порака, а неговата визија не е хуманистички центрирана. Универзумот во „Проблемот на трите тела“ не е морален ниту антропоцентричен. Тој е огромен, рамнодушен и потенцијално непријателски. Човекот не е мера на сите нешта, туку случаен набљудувач што се обидува да состави кохерентна приказна од фрагменти што можеби никогаш нема да се спојат.
Во време на алгоритми, вештачка интелигенција и огромни бази на податоци, сè повеќе веруваме во предвидливоста на светот. Моделираме пандемии, економии, климатски промени. Но истовремено, секоја глобална криза нè потсетува колку лесно може да се распадне илузијата на контрола.
Фармерот и стрелецот од романот функционираат како културни алатки за скепса. Тие нè потсетуваат дека обрасците што ги гледаме можеби се привремени; смислата што ја читаме можеби е проекција; стабилноста што ја чувствуваме можеби е само фаза. И можеби токму во таа неизвесност лежи вистинската драма на човечката интелигенција: да знаеш дека знаењето ти е ограничено, но сепак да продолжиш да прашуваш.
