Додека дежа ву е чувството дека нешто што првпат го доживуваме веќе сме го доживеале, жаме ву е спротивното: нешто што совршено добро го познаваме ненадејно ни делува туѓо. Тоа може да биде збор, лице, предмет, просторија, па дури и сопственото име. Иако разумно знаеме што гледаме, чувството на препознавање на момент исчезнува.
Феноменот може да се појави во сосема секојдневни ситуации. Музичар може одеднаш да почувствува дека не ја препознава композицијата што ја свирел стотици пати, а познато лице по долго гледање може накратко да почне да изгледа како лице на непознат човек.
Еден од најинтересните експерименти поврзани со овој феномен бил спроведен од невропсихологот Акира О’Конор и когнитивниот невропсихолог Крис Мулен. Во 2023 година тие ја добија Иг Нобеловата награда за истражување кое првично звучи необично и смешно, но отвора сериозни прашања за начинот на кој функционира мозокот.
На учесниците им било дадено едноставно барање: постојано да го препишуваат истиот збор, сè додека не почувствуваат дека зборот изгледа погрешно или дека повеќе нема никакво значење. Кај околу 70 проценти од учесниците се појавило такво чувство, во просек по околу 33 повторувања. Кога го повторувале многу краткиот и секојдневен збор „the“, повеќе од половина од учесниците престанале по околу 27 повторувања.
Некои велеле дека зборот едноставно го изгубил значењето, додека други почувствувале дека повеќе немаат целосна контрола врз движењето на раката или дека зборот што го гледаат повеќе не изгледа како вистински збор. Еден учесник опишал како за време на испит правилно ќе напише некој збор, но потоа толку долго ќе го гледа што почнува да се сомнева дали воопшто е правилно напишан.
Психолозите овој ефект го поврзуваат со ментална заситеност. Кога мозокот постојано ја обработува истата информација, системот за препознавање може привремено да се засити. Она што до пред малку било автоматски препознатливо почнува да изгледа необично, бесмислено или нереално.
Интересно е што идејата не е нова. Истражувачите откриле дека сличен експеримент бил направен уште во 1907 година. Психологот Маргарет Флој Вашбурн и нејзината студентка Елизабет Северенс покажале дека продолженото гледање во истиот збор може да доведе до привремено губење на неговото значење. Истражувањето со децении останало речиси заборавено.
Поновите истражувања, пак, укажуваат дека причината можеби не се наоѓа само во деловите од мозокот задолжени за јазикот и значењето. Научниците создале модел на вештачка интелигенција кој имитира одредени функции на визуелниот кортекс, делот од мозокот што ги обработува основните визуелни информации. Кога исти визуелни обрасци му биле прикажувани постојано, способноста за нивно препознавање најпрвин се подобрувала, а потоа почнувала да опаѓа.
Тоа отвора интересна можност: можеби мозокот не го заборава значењето на зборот, туку накратко го губи чувството за тоа како самиот збор изгледа. Со други зборови, она што го доживуваме како губење на значењето можеби започнува уште во најраната фаза на визуелната обработка.
Во повеќето случаи жаме ву е целосно безопасно и краткотрајно. Сепак, слични чувства понекогаш може да се појават и во рамките на одредени невролошки состојби. Истражувачите ја разгледуваат и можната поврзаност со опсесивно-компулсивното нарушување. Лицето кое постојано проверува дали ја заклучило вратата, на пример, поради непрекинатото повторување може да го изгуби чувството на сигурност дека вратата навистина е заклучена. Така се создава потреба повторно да ја провери, со што се продолжува кругот на повторување и сомневање.
Иако жаме ву се проучува повеќе од еден век, научниците сè уште немаат целосно објаснување за тоа како настанува. Токму неговата необичност го прави интересен: едно нешто можеме да го знаеме совршено добро, а сепак, за краток момент, нашиот сопствен мозок да ни создаде чувство дека никогаш порано не сме го виделе.
