Книгата „Музејот на замислените музички инструменти“ од Деирдре Лафриџ и Томас Патесон се занимава со необичната и флуидна граница помеѓу реалните и замислените музички инструменти. Авторите, музиколози кои се занимаваат со односот меѓу музиката, технологијата и експерименталниот звук, уште во 2013 година започнаа со истоимена интернет-страница, која подоцна прерасна во книга. Во неа создаваат необичен каталог на „фиктофони“ – инструменти кои постојат во човечката имагинација, на цртежи, во книжевноста или во неостварени пронаоѓачки идеи.
Замислените инструменти се своевидна дополнителна категорија на познатата класификација на музичките инструменти на Ерих Мориц фон Хорнбостел и Курт Закс од 1914 година. Тие ги поделиле инструментите според начинот на кој произведуваат звук – на мембранофони, аерофони, идиофони и кордофони – и создале систем со повеќе од 300 категории. Но, колку и да била детална нивната класификација, една група останала непокриена: инструменти што не постојат.
Лафриџ и Патесон се обидуваат да го исправат тој „пропуст“ и да создадат музеј во кој непостоечките инструменти можат да добијат свое место.
Една од категориите се космичките инструменти – замисли преку кои музиката станува начин за разбирање на универзумот и човечкото место во него. Така, средновековниот теолог Јоаким од Фјоре ја замислувал Светата Троица како псалтир со три страни, десет жици и централен отвор што го претставува Бог. Сосема поинаков, но подеднакво фантастичен е „Космофононот“ на данскиот композитор и филозоф Дејн Рудјар, опишан во неговиот роман „Повраток од неповратното“ од 1973 година. Станува збор за кристален орган со илјадници копчиња, од кои секое е „наштимано“ на основниот тон на една ѕвезда.
Други инструменти се обидуваат да го претворат немузичкото во музичко – и обратно. Во 18 век, Луј Бертран Кастел предложил клавесин што би ги претворал звуците во бои. Тој дури се обидел и да го изработи, но денес нема сочувани докази дека инструментот навистина функционирал како што било замислено.
Уште понеобична е идејата за претворање на музиката во мириси. Хемичарот Септимус Пис во 19 век зборувал за „октава на мириси“, во која секој тон има свој соодветен мирис. Во 1922 година Џозеф Х. Краус ја развил идејата и предложил „орган на мириси“: средното до би мирисало на роза, повисокото до на јасмин, додека длабоките басови би носеле мирис на каранфилче и ванила.
Книгата се занимава и со инструменти што изгледаат како резултат на технолошка мегаломанија. Адолф Сакс, пронаоѓачот на саксофонот, во 1859 година патентирал труба со седум ѕвона, а подоцна дизајнирал и инструмент со дури 13. Неговиот син Адолф-Едуар го изградил инструментот, кој изгледа речиси како метална хидра. А ако една гитара има една глава, зошто да нема дванаесет? Јапонскиот музичар Јошихико Сато во 2002 година направил електрична гитара со 12 вратови и исто толку рачки за штимање на тонот. Авторите тоа го опишуваат како логичен премин од „проширување“ кон целосен „претеризам“.
Меѓу замислените инструменти има и такви што ја спојуваат музиката со математиката и пресметувањето. Атанасиус Кирхер во 17 век опишал еден вид „музичка арка“ – машина што на корисникот би требало да му овозможи речиси автоматски да компонира музика. Со поместување на летви на кои биле испишани различни тонови и ритми можеле да се создаваат цели музички композиции. Кирхер дури тврдел дека измислил и уште пософистицирана верзија, тајна и достапна само за принцови и „достојни пријатели“.
Но токму тука книгата станува повеќе од необична збирка куриозитети. Нејзината основна идеја е дека границата меѓу замисленото и стварното никогаш не е целосно затворена. Некои од инструментите во музејот навистина биле конструирани, некои постоеле само како цртежи и описи, а други можеби допрва ќе станат возможни благодарение на новите технологии.
Затоа во книгата своето место го наоѓаат и самосвиречко пијано, измислено од Хектор Берлиоз, како и оркестарот на писателот Ким Стенли Робинсон, во кој мислата директно се претвора во музика.
Вообичаените инструменти – виолини, обоа, окарини, шамисени – се дел од светот што веќе го познаваме. Но замислените инструменти нудат нешто друго: можноста. Тие покажуваат што се случува кога музиката ќе престане да биде ограничена од физичките својства на материјалите, од човечкото тело или од она што во даден момент го дозволува технологијата.
„Музејот на замислените музички инструменти“ затоа не е само каталог на чудни и смешни направи. Тој е своевидна историја на човечката љубопитност – на сите оние моменти кога некој си поставил прашање што би било ако музиката може да направи нешто што дотогаш изгледало невозможно. А токму во тоа „што би било ако“ можеби се наоѓа и најинтересниот звук од целиот овој замислен музеј.
