Умберто Еко, социјалните мрежи и правото на „некомпетентните“ да зборуваат
Во 2015 година Умберто Еко изрече една реченица што веднаш стана речиси исто толку позната колку и неговите книги. Социјалните мрежи, рече тој, им дале право на збор на „легии имбецили“ кои порано зборувале во кафеана после чаша вино, и чие мислење таму и останувало. Сега, продолжи Еко, тие имаат исто право на збор како добитник на Нобелова награда.
Формулацијата е духовита, сурова и — на прв поглед — убедлива.
Од аргументот на Еко произлегува и друг, многу посериозен проблем: кој ќе одлучува кој е компетентен да зборува и кои информации заслужуваат да стигнат до јавноста?
Одговорот на Хуан Карлос Де Мартин
Еден од најинтересните непосредни одговори на Еко го напишал Хуан Карлос Де Мартин (Juan Carlos De Martin) во италијанскиот весник La Stampa на 12 јуни 2015 година, под наслов „Imbecilli e non, tutto il mondo è social“.
Де Мартин не е случаен интернет-коментатор. Тој е професор по компјутерско инженерство на Политехничкиот универзитет во Торино и коосновач и кодиректор на Nexa Center for Internet & Society, истражувачки центар посветен на односот меѓу интернетот, технологијата, правото и општеството. Тој е поврзан и со Berkman Klein Center for Internet & Society на Универзитетот Харвард. Значи, станува збор за научник чија област е токму општественото значење на дигиталните технологии.
Неговиот основен приговор кон Еко е едноставен, но фундаментален:
Слободата на говор не им припаѓа само на паметните, образованите или компетентните. Таа им припаѓа на сите.
Демократското општество не може однапред да одлучи дека некој нема право да зборува затоа што неговото мислење е глупаво, погрешно или нестручно. Одговорот на лошиот говор, според Де Мартин, треба да биде повеќе говор: објаснување, побивање, аргументи, проверка и информирање.
Правото да зборуваш не е исто што и правото да бидеш сметан за авторитет
Како што забележува Де Мартин, интернетот може да се спореди со Speaker’s Corner во лондонскиот Хајд Парк: секој може да застане и да зборува. Но фактот дека некого сме му дозволиле да зборува не значи дека сме го прогласиле за носител на вистината.
Истата дилема постоела и со печатарската машина
Ова е можеби најсилниот историски приговор кон позицијата на Еко.
Појавата на печатарската машина исто така радикално ја намалила цената на ширење идеи. Одеднаш станало многу полесно да се објавуваат религиозни памфлети, политички текстови, ереси, научни теории, клевети, суеверија, пропаганда и најразлични бесмислици.
Од гледна точка на тогашните институционални авторитети, тоа исто така можело да изгледа како информациска катастрофа.
Луѓе кои претходно немале пристап до институциите што го контролирале знаењето сега можеле да ги шират своите идеи.
Но токму истиот механизам овозможил ширење и на идеи кои подоцна станале суштински за науката, политиката и културата.
Затоа постои фундаментален проблем со идејата дека треба однапред да ги „филтрираме“ некомпетентните мислења:
Филтерот мора да биде создаден врз основа на она што денешното општество веќе го смета за вистина. Но некои од најважните нови идеи во историјата првично биле спротивни на она што тогашните авторитети го сметале за вистина.
Оттука неизбежно произлегува прашањето:
Кој ќе ги контролира оние што го контролираат филтерот?
Oстанува проблемот што Еко покажува голема доверба во традиционалните посредници на информациите — професионални новинари, експерти и институции — без целосно да го реши прашањето кој ја проверува нивната веродостојност.
Весниците, универзитетите и експертските институции исто така можат да грешат. И тие можат да имаат политички предрасуди, економски интереси, интелектуални моди и институционален конформизам.
Интернетот не ја измислил човечката способност за заблуда. Тој само радикално ја демократизирал способноста таа заблуда да биде објавена и распространета.
Поука од историјата
Речиси секое големо намалување на цената на комуникацијата создавало слична паника.
Печатарството создало и научни книги и пропаганда.
Евтините весници создале масовна политичка писменост и сензационализам.
Радиото овозможило образование на милиони луѓе и невидена можност за масовна пропаганда.
Телевизијата овозможила непосреден пристап до светските настани и површна масовна култура.
Интернетот создаде Википедија, дигитални библиотеки и непосреден пристап до научни трудови, но истовремено создаде и идеални услови за теории на заговор, измами и дезинформации.
Историскиот одговор на овие проблеми не бил — или барем не би требало да биде — враќање на старата класа на чувари кои одлучуваат кој смее да зборува.
Подобар одговор е создавање нови механизми на репутација, проверка, цитирање, критика и медиумска писменост.
Токму тука аргументот на Де Мартин е најсилен.
Пред пет века луѓето морале да научат дека фактот што нешто е отпечатено во книга не значи дека е вистина. Подоцна морале критички да читаат весници, да слушаат радио и да гледаат телевизија.
Денешниот граѓанин мора да научи на ист начин да проценува веб-страница, објава на социјална мрежа или статија на Википедија.
Затоа фундаменталното прашање не е:
„Како да ги спречиме некомпетентните да зборуваат?“
туку:
„Како да создадеме општество во кое луѓето умеат да разликуваат нечие право да зборува од причините поради кои треба — или не треба — да му веруваме?“
Во тоа е суштинската слабост на аргументот на Еко, но и суштинската вредност на неговото предупредување. Тој правилно го препознава проблемот на информацискиот хаос, но решението не може едноставно да биде враќање на старите чувари на информациите.
Демократизацијата на говорот неизбежно ја демократизира и глупоста. Но алтернативата — некој однапред да одлучува кој е доволно паметен за да биде слушнат — е потенцијално многу поопасна.
Мил: што ако будалата е во право?
Повеќе од еден век пред интернетот, Џон Стјуарт Мил го формулирал можеби најмоќниот одговор на овој проблем во „За слободата“.
Неговиот аргумент е непријатен токму затоа што не зависи од романтичната претпоставка дека „сите мислења се вредни“.
Не се.
Некои мислења се очигледно глупави.
Мил прашува нешто друго:
Од каде ни е сигурноста дека токму ние сме непогрешливи?
Ако замолчиме едно мислење, постојат неколку можности.
Можеби мислењето што го замолчуваме е вистинито, а ние грешиме.
Можеби е главно погрешно, но содржи дел од вистината што доминантното мислење го пропушта.
А можеби ние навистина сме целосно во право.
Но дури и тогаш, вели Мил, вистината што никогаш не мора да се брани против противникот постепено престанува да биде разбрана вистина. Таа станува догма — формула што луѓето ја повторуваат затоа што научиле дека е правилна, а не затоа што разбираат зошто е правилна.
Затоа судирот со заблудата има интелектуална вредност дури и кога заблудата останува заблуда.
Таа ја принудува вистината повторно да ги покаже своите докази.
Игор Граматиковски
Види и:
1. Ману Џозеф (Manu Joseph) е индиски новинар, колумнист и романсиер, познат по своите текстови за медиумите, политиката и културните елити; пишува за Mint и е автор на неколку романи. Во текстот “When activists look like pawns in a war against Meta” од 2022 година, тој директно ја цитира познатата изјава на Еко и ја толкува како симптом на непријатноста на старите интелектуални и медиумски елити поради тоа што социјалните мрежи го демократизирале правото на јавно мислење. Неговиот контрааргумент е дека проблемот не е што „неквалификуваните“ добиле глас, туку што традиционалните институции го изгубиле својот поранешен монопол врз тоа кој може да биде слушнат. Според Џозеф, дел од моралната паника околу Facebook и Meta може да се разбере и како борба на старите информативни посредници за изгубениот престиж и влијание (тука).
2. 2. Ласе С. Андерсен (Lasse S. Andersen) е истражувач и автор поврзан со интелектуалната историја, а во 2026 година објави подолг есеј за Еко под наслов “Umberto Eco and Abulafia’s Revenge” во Institute of Intellectual History. Тој го разгледува Еко во поширок контекст: иронично е што човек кој долго време ја бранел популарната култура од песимистичките „апокалиптични интелектуалци“, на крајот од животот и самиот станува многу песимистичен кон новиот медиум — социјалните мрежи. Андерсен сугерира дека дел од реакцијата на Еко може да се чита како носталгија по печатената култура и по старата улога на интелектуалците како посредници на јавниот дискурс. Оттука, неговата критика на Еко не е дека дезинформациите не се проблем, туку дека Еко можеби ја гледа демократизацијата на говорот од перспективата на една културна класа која го губи својот стар статус (тука).
