- Нобеловата награда за хемија оваа година им е доделена на Французинот Анри Каган и на Јапонецот Кенсо Соаи за откривањето на нелинеарните ефекти и на автокатализата во асиметричната органска синтеза. Тоа го соопшти Кралската шведска академија на науките во Стокхолм. Според образложението, нивните откритија биле од клучно значење за хемичарите кои ги поставуваат основите за производство на лекови.
- Некои молекули, како што се аминокиселините, постојат во две варијанти што се огледална слика една на друга (тн. хиралност). Живите организми, меѓутоа, содржат само една од тие огледални форми. Прашањето како може да настане ваква хемиска асиметрија долго време претставувало мистерија за хемичарите. Каган, од Универзитетот Париз-Југ, и Соаи, од Токискиот универзитет за наука, ја добиваат Нобеловата награда затоа што пронашле решение за овој проблем.
- За хиралноста претходно во Букбокс пишувавме тука
- Белгиско-американскиот физичар Френсис Халзен е добитник на Нобеловата награда за физика за 2026 година за неговиот пресуден придонес во создавањето на неутринската опсерваторија „АјсКјуб“, „коцка мраз“ (IceCube) и за откривањето високоенергетски неутрина од астрофизичко потекло. Ова го соопшти Кралската шведска академија на науките во Стокхолм на прес конференција одржана денес, 6.10.
- Според образложението, Халзен препознал дека мразот на Јужниот Пол може да се искористи за следење честички познати како неутрина. Неговата визија и научно лидерство биле од суштинско значење за развојот на „Ајс Кјуб“ - детектор поставен во кубен километар антарктички мраз опремен со сензори. Благодарение на оваа опсерваторија, научниците можат да регистрираат неутрина што потекнуваат од енергетски процеси во далечната вселена.
- Неутрината, често нарекувани и „честички духови“, се меѓу најмистериозните елементарни честички во природата. Тие немаат електричен полнеж и поседуваат речиси занемарлива маса, а со обичната материја реагираат исклучително слабо. Поради тоа, нивното откривање е многу тешко. Во просек, секоја секунда околу десет милијарди неутрина поминуваат низ секој квадратен сантиметар од површината на Земјата. Токму затоа големи детекторски системи како „Ајс Кјуб“, поставени во мразот на Антарктикот, се обидуваат да регистрираат барем дел од нив.
- Нобеловата награда за физиологија или медицина за 2026 година се додели вчера (5.10.) за оптогенетиката – метод што овозможува да се прикаже како нервните клетки ги обликуваат сеќавањата, чувствата и однесувањето во живиот мозок. Петер Хегеман и Георг Нагел открија извонреден протеин, каналородопсин, кај едноклеточна алга. Карл Дајсерот го претвори овој протеин во прекинувач за нервни клетки управуван со светлина. Лауреатите ги поставија темелите на нова ера во невронауката.
- Мозокот е мрежа во која милијарди нервни клетки непрекинато разменуваат електрични сигнали. Но, долго време невронауката имала еден фундаментален проблем: можела да набљудува што се случува во мозокот, но многу потешко можела прецизно да интервенира и да покаже која конкретна група неврони е одговорна за одредено чувство, сеќавање или однесување.
- Приказната веќе излегува и од лабораторијата. Во клинички испитувања се истражува можноста оптогенетски пристапи да помогнат во враќањето на дел од видот кај лица со ретинитис пигментоза, а се разгледува и нивна примена за попрецизни кохлеарни импланти.
