- Утре ( 26 јули) во 20: 30 часот, во Музејот на Град Скопје ќе се отвори изложбата „Архив на тага: Скопје 1963“, со фотографии на етномузиколог и фоклорист Васил Хаџиманов од тажачките обреди по земјотресот. Монографијата „Тажачки песни од скопскиот земјотрес во 1963 година“ од Ана Мартиноска и Жарко Иванов беше промовирана во декември 2023.
- Веднаш по земјотресот во Скопје на 26 јули 1963, Хаџиманов со касетофон ги снимал тажачките песни или редачките на гробиштата на погребите на загинатите, потоа нотно и текстуално ги запишувал, а овие белешки и снимки стоеле долго во архивата на МАНУ, каде што ги однел неговиот син Зафир.
- Утре покрај изложбата, ќе биде промовирано и дополнетото и двојазично (на македонски и англиски) издание на книгата „Тажачки песни од скопскиот земјотрес во 1963 г. (Од архивските материјали на Васил Хаџиманов)“. Настанот се одвива во знакот на одбележувањето на 120-годишнината од раѓањето на Васил Хаџиманов.
- Белгиско-американскиот физичар Френсис Халзен е добитник на Нобеловата награда за физика за 2026 година за неговиот пресуден придонес во создавањето на неутринската опсерваторија „АјсКјуб“, „коцка мраз“ (IceCube) и за откривањето високоенергетски неутрина од астрофизичко потекло. Ова го соопшти Кралската шведска академија на науките во Стокхолм на прес конференција одржана денес, 6.10.
- Според образложението, Халзен препознал дека мразот на Јужниот Пол може да се искористи за следење честички познати како неутрина. Неговата визија и научно лидерство биле од суштинско значење за развојот на „Ајс Кјуб“ - детектор поставен во кубен километар антарктички мраз опремен со сензори. Благодарение на оваа опсерваторија, научниците можат да регистрираат неутрина што потекнуваат од енергетски процеси во далечната вселена.
- Неутрината, често нарекувани и „честички духови“, се меѓу најмистериозните елементарни честички во природата. Тие немаат електричен полнеж и поседуваат речиси занемарлива маса, а со обичната материја реагираат исклучително слабо. Поради тоа, нивното откривање е многу тешко. Во просек, секоја секунда околу десет милијарди неутрина поминуваат низ секој квадратен сантиметар од површината на Земјата. Токму затоа големи детекторски системи како „Ајс Кјуб“, поставени во мразот на Антарктикот, се обидуваат да регистрираат барем дел од нив.
- Нобеловата награда за физиологија или медицина за 2026 година се додели вчера (5.10.) за оптогенетиката – метод што овозможува да се прикаже како нервните клетки ги обликуваат сеќавањата, чувствата и однесувањето во живиот мозок. Петер Хегеман и Георг Нагел открија извонреден протеин, каналородопсин, кај едноклеточна алга. Карл Дајсерот го претвори овој протеин во прекинувач за нервни клетки управуван со светлина. Лауреатите ги поставија темелите на нова ера во невронауката.
- Мозокот е мрежа во која милијарди нервни клетки непрекинато разменуваат електрични сигнали. Но, долго време невронауката имала еден фундаментален проблем: можела да набљудува што се случува во мозокот, но многу потешко можела прецизно да интервенира и да покаже која конкретна група неврони е одговорна за одредено чувство, сеќавање или однесување.
- Приказната веќе излегува и од лабораторијата. Во клинички испитувања се истражува можноста оптогенетски пристапи да помогнат во враќањето на дел од видот кај лица со ретинитис пигментоза, а се разгледува и нивна примена за попрецизни кохлеарни импланти.
