Шерлок Холмс бил правен по лик на Едгар Алан По?

Артур Конан Дојл со децении отворено ја признавал заслугата на американскиот писател за создавањето на Шерлок Холмс. Но, самиот Холмс имал прилично потценувачко мислење за својот книжевен претходник.

Кога Едгар Алан По во 1841 година го објавил расказот „Убиствата во улицата Морг“ (The Murders in the Rue Morgue), практично ги поставил темелите на модерната детективска приказна. Го создал Огист Дипен, брилијантен аматер-детектив, неговиот ненаметлив пријател кој ги раскажува случаите, полицијата што не успева да ја реши мистеријата и убиството во соба во која, навидум, никој не можел ниту да влезе ниту да излезе. 

Осумнаесет години подоцна се родил Артур Конан Дојл, авторот кој ќе го создаде најпознатиот детектив во светот. Дојл никогаш не ја криел својата инспирација: во автобиографијата од 1924 година напишал дека Дипен уште од детството бил еден од неговите книжевни херои.

Сличностите меѓу двајцата детективи се многу подлабоки од општата идеја за генијалец кој решава случаи што ја збунуваат полицијата. По го измислил и ликот на обичниот пријател што ги следи подвизите на детективот и ги раскажува за читателите. Конан Дојл подоцна објаснил дека на Холмс му бил потребен токму таков придружник: образован човек од акција, доволно обичен за да послужи како контраст на извонредниот детектив. Така настанал доктор Вотсон, чија улога во приказните е многу слична на онаа на неименуваниот раскажувач кај По.

И двајцата детективи имаат сличен однос кон професионалната полиција. Дипен ги решава убиствата во улицата Морг откако париската полиција веќе се откажала, а во „Украденото писмо“ ја надмудрува со тоа што документот што полицајците со денови го бараат е оставен на видно место, во држач за картички над каминот. Холмс, од друга страна, за детективите од Скотланд Јард, Грегсон и Лестрејд, вели дека се „најдобрите од лошата група“ — брзи и енергични, но ограничени од конвенционалниот начин на размислување. И кај По и кај Дојл, вистинскиот детектив не е оној што има најмногу овластувања, туку оној што умее да забележи нешто што другите го превидуваат.

По оставил трага и во конструкцијата на самите мистерии. Во „Убиствата во улицата Морг“, местото на злосторството е затворено од сите страни: прозорците се заковани, вратата е затворена, а оџакот е непрооден. Решението зависи од ситни детали, меѓу кои скршен клинец и скриен механизам. Конан Дојл ќе ја искористи сличната поставка во расказот „Авантурата со шарената лента“ (The Adventure of the Speckled Band, 1892), каде што вратата е заклучена однатре, прозорците се заштитени со железни решетки, а оџакот е блокиран. Се чини дека нема начин некој да влезе во собата — сè додека Холмс не забележи детаљ што никој друг не го сметал за важен.

Но најзабавниот дел од оваа книжевна врска е моментот кога Холмс го навредува својот претходник. Во расказот „Убиствата во улицата Морг“, Дипен по петнаесет минути молчење одеднаш го прекинува пријателот и ја изговара мислата што тој ја имал на ум. Кога Вотсон подоцна ќе го спореди Холмс со Дипен, спомнувајќи ја неговата способност да ги погодува туѓите мисли, Холмс реагира со презир: според него, Дипен бил „многу инфериорен тип“, а неговиот трик — да упадне во мислите на пријателот по 15 минути молчење — бил само ефектен и површен.

Иронијата е што Холмс ја отфрла токму техниката што Конан Дојл ја презел од По. Шест години подоцна, во расказот „Картонската кутија“ (The Cardboard Box), Холмс повторно ги погодува неискажаните мисли на Вотсон и самиот се повикува на една од приказните на По, во која внимателниот мислител ги следи мислите на својот придружник. Вотсон претходно ја отфрлил таа сцена како обичен авторски трик. Значи, и покрај потценувачкиот суд, Холмс продолжува да го користи наследството на Дипен.

Конан Дојл, за разлика од својот книжевен детектив, никогаш не престанал да му оддава признание на По. Во 1909 година претседавал со вечерата на Клубот на авторите организирана по повод стогодишнината од раѓањето на американскиот писател. А во книгата „Низ волшебната врата“ (Through the Magic Door) од 1907 година, Дојл детективските писатели што дошле после По ги нарекол негово „чудовишно потомство“. Потоа се пошегувал дека кога секој автор што добил хонорар за приказна инспирирана од По би одвоил дел од заработката за споменик на својот претходник, тој би бил голем колку пирамидата на Кеопс.

13 октомври 2026 - 08:49