Утрото на 20 ноември 1820 година, петнаесетгодишниот Томас Никерсон штотуку избегнал еден кит кој удрил во чамецот во кој се наоѓал. Со своите сопатници се враќал кон главниот китоловен брод „Есекс“, убеден дека опасноста е зад нив. Но тогаш, од палубата видел огромен кит како директно се движи кон бродот. По предупредувањето на првиот офицер, Овен Чејс, меѓу екипажот настанала паника. Следел силен удар.
Китот се оддалечил околу 270 метри, се свртел и повторно се залетал кон бродот. Вториот напад бил толку силен што целосно го уништил предниот дел на „Есекс“. Бродот потонал, а дваесетте членови на екипажот морале да се спасуваат со мали чамци, на околу 2.000 километри од копно. Она што следело станало едно од најстрашните преживувања во историјата на морепловството, а токму оваа трагедија подоцна ќе му послужи на Херман Мелвил како инспирација за „Моби Дик“.
Половина век подоцна, Никерсон го запишал своето сведоштво. Но уште позначајна била идејата на Овен Чејс: тој претпоставил дека огромната глава на китот може да функционира како оружје со кое животното може да удира во противниците. Со децении оваа идеја била занемарувана. Денес, новите набљудувања и истражувања сугерираат дека Чејс можеби бил во право.
Тајната се крие во еден необичен орган во главата на спермацетниот кит, односно кашалот. Неговата глава е огромна и може да сочинува околу една третина од должината на телото. Во нејзиниот преден дел се наоѓа голем, мек и масен орган исполнет со восочна, масна супстанција. Во 18 и 19 век токму оваа супстанца била една од причините поради кои китоловците масовно ги ловеле кашалотите: од неа се добивало висококвалитетно масло за гориво, како и материјал за производство на свеќи, сапуни и други производи. Името „спермацети“ настанало поради погрешното старо верување дека станува збор за китова сперма.
И покрај вековното искористување на овој орган, научниците сè уште не се целосно сигурни која е неговата функција. Една од теориите е дека тој има улога во борбите меѓу машките кашалоти. Истражувачот Дејв Кериер уште во 2002 година предложил дека огромната масна структура во челото можеби еволуирала како оружје, способно да апсорбира и пренесе огромна сила. Идејата не била толку необична како што изгледа: кај голем број цицачи, особено кај животните кај кои мажјаците се натпреваруваат со физички судири.
Неодамна ова однесување било и снимено. Екoфизиологот Алек Бурслем случајно снимил млади кашалоти како намерно се удираат еден со друг со главите во близина на Балеарските Острови и Азорите. Тоа било важно бидејќи за првпат истражувачите добиле директен визуелен доказ дека овие китови навистина можат да ја користат главата за ваков вид судир. Притоа, нивната анатомија изгледа добро приспособена за тоа - структурата на челото обезбедува доволно амортизација за китот да може да удира со голема сила без сериозно да го повреди сопствениот мозок.
Историските записи покажуваат дека случаите на судир на ваков кит со брод не биле само легенди. Познати се три, во кои кашалоти директно нападнале големи китоловни бродови. Освен „Есекс“, во 1851 година кашалот го уништил бродот Ан Александер во Јужниот Пацифик, а во 1902 година друг кашалот го потопил Катлин во близина на Галапагос.
Сепак, „Есекс“ останал најпознатиот случај. При потонувањето, екипажот морал да го напушти бродот и да се распореди во три мали чамци. Следувало долго и трагично преживување, кое подоцна влегло во колективната имагинација преку „Моби Дик“.
Научниците имаат и други теории за функцијата на овој дел од телото на китот. Кашалотите се познати по својата способност да произведуваат исклучително силни звуци. Звукот се создава во специфични структури во предниот дел на носот и се шири низ главата, при што оваа анатомска одлика може да игра важна улога во неговото насочување и пренесување.
Постои и можност овие звуци да имаат улога во изборот на партнер. Женката, според една од хипотезите, може да ги користи акустичните информации за да процени колку е голема структурата во главата на мажјакот – а со тоа можеби и неговата големина и физичките карактеристики.
Значи, мистериозниот орган во главата на кашалот можеби има повеќе функции: производство и насочување на звукот, комуникација, избор на партнер, а можеби и учество во физички пресметки меѓу животните. Сè уште не знаеме колку често кашалотите навистина ги користат главите како овни – особено во длабокото море, каде што никој не ги набљудува.
Она што денес изгледа најнеобично е тоа што човек кој бил дел од китоловната индустрија пред повеќе од два века можеби интуитивно го разбрал она што науката дури сега почнува да го потврдува. А трагедијата на „Есекс“, која на Мелвил му помогнала да го создаде еден од најпознатите морски романи, истовремено станува и редок историски пример за тоа колку драматично може да изгледа судирот меѓу човечкиот брод и животно.
