Секоја година во октомври се повторува истиот ритуал: книжевниот свет погодува кој ќе го добие Нобелот за литература. Се појавуваат фаворити, обложувачки коефициенти, списоци на автори кои „веќе одамна заслужиле“, анализи на претходните избори и, се разбира, неизбежното прашање: како е можно некој толку важен писател сè уште да нема Нобел? Но новата книга на Мајкл Ка-Чи Чук, „Социјалниот живот на Нобеловата за литература“, предлага да се тргне чекор назад и да се постави поинакво прашање: што всушност прави Нобеловата награда?
Книгата, објавена на 1 октомври од Блумсбери Академик, започнува од една криза. Во 2018 година, за првпат по седум децении, Нобеловата награда за литература не беше доделена. Причината беа скандалите што ја потресоа Шведската академија. Но кризата отвори и поголемо прашање: ако институцијата што треба да одлучува што е врвна светска литература може да биде доведена во таква ситуација, зошто воопшто сè уште ни е потребен Нобелот?
Чук не се обидува едноставно да одговори со „да“ или „не“. Неговата поента е поинтересна: Нобеловата награда не треба да ја гледаме само како механизам за рангирање на писатели. Таа е и културен артефакт, чие значење се создава преку начинот на кој функционира во медиумите, институциите, политичките говори, книжевниот пазар и популарната култура. Со други зборови, Нобелот има свој „социјален живот“.
Тоа значи дека наградата не завршува во моментот кога некој член на Шведската академија ќе го прочита името на победникот. Напротив, тогаш нејзиното влијание допрва започнува. Писателот добива огромен симболички престиж, неговите книги повторно се печатат, се преведуваат на нови јазици, се појавуваат нови читатели, а неговото име од релативно тесен книжевен контекст може да премине во глобалната популарна култура. Во тој процес, Нобеловата награда не само што наградува литература – таа и создава книжевна видливост.
Особено е интересна перспективата од која е напишана книгата. Чук е професор по англиска и компаративна литература на Универзитетот Хонг Конг Метрополитан, а книгата го разгледува Нобелот и од источноазиска перспектива. Тоа отвора уште едно важно прашање: кој има моќ да одлучува што е „светска“ литература? Нобеловата награда е европска институција со глобално влијание, а нејзините избори неизбежно влијаат врз тоа кои јазици, книжевни традиции и автори ќе бидат читани надвор од сопствените културни средини.
Неколку часа пред објавувањето на Нобеловата награда за литература за 2026 година, во обложувањата водат канадската поетеса Ен Карсон и кинеската експериментална писателка Кан Сјуе, двете со коефициент 10/1. Зад нив е Харуки Мураками, а меѓу имињата со високи коефициенти се Џералд Мернеј, Томас Пинчон, Маргарет Атвуд, Кристина Ривера Гарса и Џамајка Кинкејд. Но историјата покажува колку малку овие прогнози треба да се сфаќаат сериозно: Нобеловата академија нема официјална листа на финалисти, а номинациите остануваат тајни половина век.
Ако сакаме да ја читаме денешната одлука низ идеите на Чук, можеби поинтересно е да не прашаме само „кој ќе победи?“, туку „каков книжевен свет ќе направи победникот повидлив?“
Ако победи Кан Сјуе, на пример, Нобелот повторно би го насочил вниманието кон кинеската литература и кон експерименталната, тешко категоризирана проза. Ако победи Ен Карсон, наградата би отишла кај авторка чија работа намерно ги меша поезијата, прозата, митологијата и современото искуство. Ако, пак, Академијата повторно изненади со име кое не се наоѓа меѓу главните фаворити, тоа само ќе покаже колку Нобеловата награда е различна од она што го предвидуваат пазарот и книжевната публика.
